ભારતીય વન્યજીવન સંરક્ષણ અને સાહિત્યમાં એક ઉત્કૃષ્ટ વ્યક્તિત્વ ધરાવતા પ્રખ્યાત સંરક્ષણવાદી વાલ્મિક થાપરનું શનિવારે સવારે ૭૩ વર્ષની વયે તેમના નિવાસસ્થાને અવસાન થયું. થાપર છેલ્લા કેટલાક સમયથી કેન્સર સામે લડી રહ્યા હતા. ભારતમાં વાઘ સંરક્ષણ માટે સૌથી સમર્પિત અવાજાેમાંના એક તરીકે વ્યાપકપણે ગણવામાં આવતા, તેમના નિધનથી વન્યજીવન હિમાયતમાં એક યુગનો અંત આવ્યો છે.
૧૯૫૨ માં નવી દિલ્હીમાં જન્મેલા, થાપરે તેમના જીવનના પાંચ દાયકાથી વધુ સમય જંગલી વાઘના અભ્યાસ અને સંરક્ષણ માટે સમર્પિત કર્યો, ખાસ કરીને રાજસ્થાનના રણથંભોર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં. તેમણે ૧૯૮૮ માં રણથંભોર ફાઉન્ડેશનની સહ-સ્થાપના કરી, જે એક અગ્રણી દ્ગય્ર્ં હતી જે સમુદાય-આધારિત સંરક્ષણ વ્યૂહરચના પર ભાર મૂકે છે.
ભારતના મૂળ પ્રોજેક્ટ ટાઇગરના અગ્રણી વ્યક્તિઓમાંના એક, ફતેહ સિંહ રાઠોડના માર્ગદર્શન હેઠળ, થાપર નિવાસસ્થાન સંરક્ષણ અને કડક શિકાર વિરોધી પગલાંના કટ્ટર હિમાયતી તરીકે ઉભરી આવ્યા.
પરિવાર અને શિક્ષણ
વાલ્મિક થાપર બૌદ્ધિકો અને જાહેર હસ્તીઓના એક પ્રતિષ્ઠિત પરિવારમાંથી હતા. તેમના પિતા, રોમેશ થાપર, એક પ્રખ્યાત પત્રકાર હતા. ઇતિહાસકાર રોમિલા થાપર તેમના કાકી છે, જ્યારે તેમના પિતરાઇ ભાઇ પીઢ પત્રકાર કરણ થાપર છે.
તેમણે દૂન સ્કૂલમાંથી અભ્યાસ કર્યો હતો અને દિલ્હી યુનિવર્સિટીની સેન્ટ સ્ટીફન્સ કોલેજમાંથી સમાજશાસ્ત્રમાં ગોલ્ડ મેડલ મેળવ્યો હતો. થાપરના લગ્ન સુપ્રસિદ્ધ અભિનેતા શશી કપૂરની પુત્રી થિયેટર વ્યક્તિત્વ સંજના કપૂર સાથે થયા હતા. આ દંપતીને એક પુત્ર છે.
સંરક્ષણનો વારસો
તેમની કારકિર્દી દરમિયાન, થાપર વડા પ્રધાનની અધ્યક્ષતામાં નેશનલ બોર્ડ ફોર વાઇલ્ડલાઇફ સહિત ૧૫૦ થી વધુ સરકારી સમિતિઓ અને ટાસ્ક ફોર્સમાં સામેલ હતા. ૨૦૦૫ માં, સરિસ્કા ટાઇગર રિઝર્વમાંથી વાઘ ગાયબ થયા પછી તેમને યુપીએ સરકાર દ્વારા રચાયેલ ટાઇગર ટાસ્ક ફોર્સમાં નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.
સુનિતા નારાયણની અધ્યક્ષતામાં ટાસ્ક ફોર્સે માનવ અને વાઘ વચ્ચે સહઅસ્તિત્વને સમર્થન આપતો અહેવાલ રજૂ કર્યો હતો, ત્યારે થાપરે એક અસંમતિપૂર્ણ નોંધ બહાર પાડી હતી. તેમણે વધુ પડતા આશાવાદી વિચારો સામે ચેતવણી આપી હતી, ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે લાંબા ગાળાના વાઘનું અસ્તિત્વ કડક રીતે સુરક્ષિત, માનવ-મુક્ત રહેઠાણો પર આધારિત છે.
“તેમણે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે અહેવાલ વાઘ અને માનવોના સહઅસ્તિત્વ વિશે વધુ પડતો આશાવાદી છે. થાપરે દલીલ કરી હતી કે લાંબા ગાળે વાઘ ટકી રહે તે માટે, ચોક્કસ વિસ્તારોને માનવ હસ્તક્ષેપથી મુક્ત રાખવાની જરૂર છે. તેમણે કહ્યું હતું કે વાઘ માટે તેના કુદરતી સ્વરૂપમાં ઓછામાં ઓછો વિસ્તાર સંચાલિત થવો જાેઈએ.”
પ્રખર લેખક અને ફિલ્મ નિર્માતા
થાપરે વન્યજીવન પર ૩૦ થી વધુ પુસ્તકો લખ્યા અથવા સંપાદિત કર્યા, જેમાં લેન્ડ ઓફ ધ ટાઇગર: અ નેચરલ હિસ્ટ્રી ઓફ ધ ઇન્ડિયન સબકોન્ટિનેન્ટ (૧૯૯૭), અને ટાઇગર ફાયર: ૫૦૦ યર્સ ઓફ ધ ટાઇગર ઇન ઇન્ડિયાનો સમાવેશ થાય છે. તેમના સાહિત્યિક યોગદાન દાયકાઓ સુધી ફેલાયેલા હતા અને ભારતની સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતા વિશે જાહેર જાગૃતિ વધારવામાં મદદ કરી હતી.
તેમણે બીબીસી જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્લેટફોર્મ માટે અનેક વખાણાયેલી વન્યજીવન દસ્તાવેજી ફિલ્મોનું નિર્માણ અને પ્રસ્તુતિ પણ કરી હતી. તેમની સીમાચિહ્ન શ્રેણી લેન્ડ ઓફ ધ ટાઇગર (૧૯૯૭), જે ઉપખંડની કુદરતી દુનિયાના છ ભાગનું અન્વેષણ કરે છે, તેને વ્યાપક પ્રશંસા મળી. તાજેતરમાં જ ૨૦૨૪ માં, તેઓ દસ્તાવેજી “માય ટાઇગર ફેમિલી” માં દેખાયા હતા, જેમાં રણથંભોરના વાઘ સાથેના તેમના પાંચ દાયકા લાંબા પ્રવાસનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું.
શ્રદ્ધાંજલિઓનો વરસાદ થયો
થાપરના અવસાનના સમાચાર પછી રાજકીય અને પર્યાવરણીય ક્ષેત્રે શ્રદ્ધાંજલિઓનો વરસાદ થયો.
સંરક્ષણ જીવવિજ્ઞાની નેહા સિંહાએ તેમને “ઘણા વર્ષોથી ભારતીય વાઘનો આંતરરાષ્ટ્રીય અવાજ” તરીકે વર્ણવ્યા અને વાચકોને શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે ટાઇગર ફાયર અને લિવિંગ વિથ ટાઇગર્સ જેવા તેમના પ્રભાવશાળી કાર્યોની ફરી મુલાકાત લેવા પ્રોત્સાહિત કર્યા.
વન્યજીવન સંરક્ષણવાદી ર્નિમલ ઘોષે તેમને “વાઘ સંરક્ષણના મહાકાય” તરીકે યાદ કર્યા અને કહ્યું કે થાપર “વાઘના વૈશ્વિક પ્રવક્તા તરીકે કાયમી વારસો” છોડી ગયા છે.