મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ વચ્ચે ભારતે ૭ વર્ષ પછી ઈરાન પાસેથી ફરીથી ઓઈલ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું છે. શિપિંગ ડેટા અનુસાર, ‘જયા’ નામનું ટેન્કર ઈરાની ક્રૂડ લઈને ભારતના પૂર્વીય કિનારા તરફ આવી રહ્યું છે. આ ટેન્કર પહેલા ગુજરાતના વાડીનાર બંદર તરફ આવી રહ્યું હતું. તેમાં લગભગ ૬ લાખ બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ ભરેલું હતું. પરંતુ પછી તે ચીન તરફ વળી ગયું. ત્યારે કહેવામાં આવ્યું હતું કે પેમેન્ટની સમસ્યાને કારણે તે ભારતને બદલે ચીન જઈ રહ્યું છે. ઓઈલ મંત્રાલયે તે અહેવાલોને ખોટા ગણાવ્યા હતા.જાેકે, હવે તે ફરીથી ભારત તરફ વળી ગયું છે. હાલમાં તેનું સ્થાન મલેશિયા નજીક છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ સપ્તાહના અંત સુધીમાં તે ભારતના પૂર્વીય કિનારે પહોંચી જશે.
૨૦૧૮ સુધી ભારત ઇરાન પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં સસ્તું ઓઈલ ખરીદતું હતું. તે સમયે ભારત દરરોજ લગભગ ૫.૧૮ લાખ બેરલ ઇરાની ઓઈલ આયાત કરતું હતું, જે કુલ આયાતના લગભગ ૧૧.૫% હતું. પરંતુ અમેરિકી પ્રતિબંધો પછી ભારતે ઇરાન પાસેથી ઓઈલ ખરીદવાનું બંધ કરી દીધું અને અન્ય દેશો પાસેથી સપ્લાય વધારી દીધી.તાજેતરમાં અમેરિકાએ ૩૦ દિવસની મર્યાદિત છૂટ આપી છે, જેના હેઠળ સમુદ્રમાં ઇરાની ઓઈલ ખરીદવાની મંજૂરી છે. આ છૂટ ૧૯ એપ્રિલ સુધી લાગુ છે. મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, મિડલ ઇસ્ટમાં સપ્લાય ખોરવાઈ જવા છતાં ભારતીય રિફાઇનરોએ ૪૦ થી વધુ દેશો પાસેથી ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદ્યું છે અને પેમેન્ટની કોઈ મુશ્કેલી નથી.પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ પછી ઓઈલની કિંમતોમાં ભારે ઉછાળો આવ્યો હતો. તેનાથી ઘણા દેશો પર અસર પડી. સાથે જ ભારતીય ઓઈલ કંપનીઓને પણ નુકસાન થયું હતું. પરંતુ હવે ઇરાન પાસેથી સસ્તું ઓઈલ મળવાથી ભારતીય ઓઇલ કંપનીઓને રાહત મળી શકે છે.
અમેરિકાની છૂટ શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?
અમેરિકા દ્વારા આપવામાં આવેલી ૩૦ દિવસની છૂટ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધો હટાવવા જેવી નથી. આ એક મર્યાદિત અને નિયંત્રિત વ્યવસ્થા છે. અમેરિકાએ ૨૦૧૮ થી ઈરાનના ઓઈલ પર કડક પ્રતિબંધો લગાવ્યા છે, જેના હેઠળ જાે કોઈ પણ દેશ સીધો ઈરાન પાસેથી ઓઈલ ખરીદે છે, તો તેના પર સેકન્ડરી સેંક્શન લાગી શકે છે. એટલે કે, તે દેશની કંપનીઓ પર પણ અમેરિકી કાર્યવાહી થઈ શકે છે.આ દરમિયાન જ્યારે વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ બગડે છે, જેમ કે હાલમાં મિડલ ઈસ્ટમાં સંઘર્ષને કારણે સપ્લાય પર દબાણ વધ્યું, ત્યારે અમેરિકા થોડા સમય માટે રાહત આપે છે. તેનો હેતુ એ હોય છે કે ઓઈલ બજાર સંપૂર્ણપણે અસંતુલિત ન થાય અને કિંમતો બેકાબૂ ન વધે.આ છૂટ સંપૂર્ણપણે નથી. તેમાં નવા મોટા કોન્ટ્રાક્ટની મંજૂરી નથી હોતી. તેના બદલે, પહેલાથી સમુદ્રમાં હાજર ઈરાની ઓઈલ ખરીદવાની મંજૂરી મળે છે. તેનો અર્થ એ છે કે દેશો સીધા ઈરાન સાથે નવા લાંબા ગાળાના સોદા કરી શકતા નથી. તેઓ ફક્ત મર્યાદિત માત્રામાં ઉપલબ્ધ તેલ જ ખરીદી શકે છે. ચુકવણી પ્રણાલી આ છૂટમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. સામાન્ય રીતે ડોલર વ્યવહારો અથવા અમેરિકી બેંકિંગ સિસ્ટમથી દૂર રહેવામાં આવે છે, જેથી પ્રતિબંધોનું ઉલ્લંઘન ન થાય. અગાઉ ભારતે રૂપિયા-રિયાલ જેવી વૈકલ્પિક પ્રણાલીનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જેથી અમેરિકી દખલગીરી વિના ચુકવણી થઈ શકે.આવી છૂટ અગાઉ પણ આપવામાં આવી હતી. ૨૦૧૮ માં પ્રતિબંધો પછી ભારતને થોડા સમય માટે રાહત મળી હતી, પરંતુ બાદમાં અમેરિકાએ તેને સમાપ્ત કરી દીધી, જેના પછી ભારતે ઈરાનથી ઓઈલની આયાત સંપૂર્ણપણે બંધ કરવી પડી.હાલમાં આપવામાં આવેલી છૂટ ૧૯ એપ્રિલ સુધી મર્યાદિત છે, એટલે કે આ સ્પષ્ટ સંકેત છે કે અમેરિકા હાલમાં ફક્ત અસ્થાયી રાહત આપવા માંગે છે, કાયમી નીતિગત ફેરફાર કરી રહ્યું નથી. ભારત માટે તેનો અર્થ એ છે કે તે થોડા સમય માટે સસ્તું ઈરાની ઓઈલ ખરીદીને ખર્ચ ઘટાડી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળાની સપ્લાય વ્યૂહરચના હજુ પણ અનિશ્ચિત રહેશે.
ભારતે રશિયા પાસેથી ઓઈલની ખરીદી વધારી, ઈરાન પાસેથી ખરીદી ફરી શરૂ
ઈરાનથી ઓઈલની ખરીદી ફરી શરૂ થઈ રહી છે, પરંતુ આ એવા સમયે થઈ રહ્યું છે જ્યારે હોર્મુઝ જેવા મહત્વના દરિયાઈ માર્ગ પર તણાવ પ્રવર્તી રહ્યો છે. ભારતનું લગભગ ૩૫ થી ૫૦ ટકા ક્રૂડ ઓઈલ અને મોટાભાગની ન્ઁય્ આ જ માર્ગેથી આવે છે, તેથી આ સ્થિતિથી દેશની ઊર્જા સપ્લાય પર દબાણ વધી ગયું છે.આ જ કારણોસર ભારતે રશિયા પાસેથી પણ ઓઈલની ખરીદી વધારી દીધી છે. ડેટા કંપની કપ્લર અનુસાર, સંઘર્ષ વધ્યા પછી એક અઠવાડિયામાં ભારતે લગભગ ૩૦ મિલિયન બેરલ રશિયન ઓઈલ ખરીદ્યું. ૨૪ માર્ચ સુધીમાં રશિયાથી આયાત વધીને લગભગ ૧.૯ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ પહોંચી ગયું, જ્યારે ફેબ્રુઆરીમાં તે લગભગ ૧ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ હતું.આ તણાવની અસર કિંમતો પર પણ સ્પષ્ટપણે જાેવા મળી છે. રિસ્ટાડ એનર્જી અનુસાર, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં ભારતીય ક્રૂડ બાસ્કેટની સરેરાશ કિંમત ૬૯ ડોલર પ્રતિ બેરલ હતી, જે માર્ચમાં વધીને ૧૧૩ ડોલર પ્રતિ બેરલ થઈ ગઈ.આ દરમિયાન, અમેરિકા-ઇઝરાયલ સંઘર્ષને કારણે સપ્લાય પ્રભાવિત થતાં ભારતે ઈરાન સાથેના તેના ઊર્જા સંબંધોને ફરીથી સંતુલિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. ઈરાનથી માત્ર ક્રૂડ ઓઈલ જ નહીં, ન્ઁય્ નો પુરવઠો પણ આવી રહ્યો છે. લગભગ ૪૪,૦૦૦ મેટ્રિક ટન ન્ઁય્ લઈને એક જહાજ ૨ એપ્રિલે મેંગલોર બંદર પર પહોંચ્યું છે.