બાલેન શાહ: રેપર અને એન્જિનિયરથી નેપાળના ઉભરતા રાજકીય સ્ટાર સુધી
નેપાળમાં ૨૦૨૬ ના પ્રતિનિધિ ગૃહની ચૂંટણી માટે મતગણતરી ગુરુવારે મોડી રાત્રે (૫ માર્ચ) સાંજે ૫ વાગ્યે મતદાન પૂર્ણ થયા પછી શરૂ થઈ, જે ગયા વર્ષે કેપી શર્મા ઓલીની આગેવાની હેઠળની ગઠબંધન સરકારને ઉથલાવી પાડનારા હિંસક જનરલ ઝેડ-નેતૃત્વ હેઠળના વિરોધ પ્રદર્શનો પછી રાષ્ટ્રની પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણીમાં એક મહત્વપૂર્ણ ક્ષણ છે. પ્રારંભિક પરિણામો દર્શાવે છે કે રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્ર પાર્ટી (ઇજીઁ) ૭૦ બેઠકો પર આગળ વધી રહી છે, જ્યારે પરંપરાગત પાવરહાઉસ નેપાળી કોંગ્રેસ અને ઝ્રઁદ્ગ-ેંસ્ન્ માત્ર છ બેઠકો સાથે પાછળ છે, જે નેપાળના ખંડિત રાજકીય પરિદૃશ્યમાં સંભવિત ભૂકંપીય પરિવર્તનનો સંકેત આપે છે. ચૂંટણી પંચ શુક્રવાર રાત (૬ માર્ચ) સુધીમાં સમગ્ર ગણતરી પૂર્ણ કરવાની અપેક્ષા રાખે છે, ગયા વર્ષની અશાંતિએ સંસ્થાઓમાં જાહેર વિશ્વાસ ગુમાવ્યા પછી પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઉચ્ચ ચકાસણી વચ્ચે મતદાન મથકો પર મતોની છટણી ચાલી રહી છે. યુવાનોની અભૂતપૂર્વ ભાગીદારીથી મતદાન પ્રભાવશાળી ૬૦ ટકા સુધી પહોંચ્યું અને અધિકારીઓ સરળ પ્રારંભિક તબક્કાનો શ્રેય વધેલા મતદાતા શિક્ષણ ઝુંબેશ, આંતર-પક્ષીય સહયોગ અને કડક સુરક્ષા તૈનાતીને આપે છે જેણે વિરોધ પ્રદર્શનોથી તણાવ હોવા છતાં વિક્ષેપો અટકાવ્યા.
શુક્રવાર સુધી મતગણતરી આગળ વધી રહી છે તેમ, શરૂઆતના નેતાઓ કાઠમંડુના મેયર બાલેન શાહ જેવા સ્વતંત્ર અવાજાેને પ્રકાશિત કરે છે, જેમણે તીવ્ર સ્પર્ધાત્મક રેસમાં અનુભવી કેપી ઓલી કરતાં શરૂઆતી લીડ મેળવી છે, જે જનરલ ઝેડ પેઢીની સ્થાપના વિરોધી વ્યક્તિઓ પ્રત્યેની ભૂખ પર ભાર મૂકે છે જે સુધારાનું વચન આપે છે. સીપીએન-યુએમએલના અધ્યક્ષ કેપી ઓલીએ મતદાન પૂર્વે મતદારોને શાંતિ, સુશાસન અને વિકાસ માટે “અનુભવી, દેશભક્ત, લોકશાહી અને પ્રગતિશીલ દળો” ને સમર્થન આપવા વિનંતી કરી, જ્યારે અવિશ્વસનીય વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે તેમનો પક્ષ – વર્તમાન પાછળ હોવા છતાં – બહુમતી મેળવશે અથવા ઓછામાં ઓછું સૌથી મોટા સંસદીય જૂથ તરીકે ઉભરી આવશે, જેમાં ઉમેદવાર મહેશ બાસ્નેટ વિજય માટે તૈયાર છે. ઓલીના વક્તવ્યમાં ચૂંટણીઓને “લોકતંત્ર” (લોકશાહી) પુન:સ્થાપિત કરવા, અરાજકતાનો અંત લાવવા અને વિરોધ પ્રદર્શનો પછીના રોજિંદા જીવનને સામાન્ય બનાવવાના આદેશ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી, ભલે તેમણે આરોપ લગાવ્યો હતો કે પ્રચાર યુગના મતદારોને ધાકધમકી, અફવાઓ અને વિભાજનકારી યુક્તિઓએ મૂંઝવણ ફેલાવી હતી. કાર્યકારી ચૂંટણી કમિશનર રામ પ્રસાદ ભંડારીએ મતદાન પછી શાંતિપૂર્ણ મતદાન પ્રક્રિયાની પ્રશંસા કરી, જનરલ ઝેડના ઉથલપાથલ પછી સરકાર અને ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા માટેના દાવ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું, જેમાં જવાબદારીની માંગણી કરવામાં આવી હતી.
પરિણામો દર કલાકે આવતા હોવાથી, સ્વિંગ મતવિસ્તારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે જ્યાં ઇજીઁ ની ગતિ એક શાસક બહુમતી બની શકે છે, જે લાંબા સમયથી નેપાળી રાજકારણ પર પ્રભુત્વ ધરાવતા કોંગ્રેસ અને ેંસ્ન્ ના દ્વિપક્ષીય શાસનને પડકારે છે. નિરીક્ષકો ગણતરીને વેગ આપવા માટે લોજિસ્ટિકલ પરાક્રમો પર પ્રકાશ પાડે છે – કાઠમંડુ અને ભક્તપુરથી ઉચ્ચ-વોલ્યુમ શહેરી મતપત્રોની પ્રક્રિયા કરતા કેન્દ્રિય સ્ટેશનો, જ્યાં ઓલીએ પોતે મતદાન કર્યું હતું – શંકાને વેગ આપતા વિલંબને ટાળવાનો હેતુ. જાે વલણો ચાલુ રહે, તો ઇજીઁ ની ૨૩ બેઠકોની લીડ સ્થિરતા અને ભ્રષ્ટાચાર વિરોધીને પ્રાથમિકતા આપતા યુવા-સંચાલિત પુન:ગઠન તરફ સંકેત આપે છે, જે સંભવત: બાલેન શાહને પ્રીમિયરશીપની દલીલ તરફ ધકેલી દેશે અને ઓલીના ઝ્રઁદ્ગ-ેંસ્ન્ ને ગઠબંધન દાવપેચમાં દબાણ કરશે. શુક્રવાર રાત્રિની મુદત પૂરી થવા આવી રહી છે, ત્યારે બધાની નજર ચૂંટણી પંચના લાઇવ અપડેટ્સ પર છે, જેમાં પરિણામ નેપાળના વિરોધ-બળતરાથી બનેલી અસ્થિરતાથી લોકશાહી નવીકરણ અથવા વધુ ગઠબંધન અવરોધ તરફના માર્ગને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે તૈયાર છે.
રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્ર પાર્ટી (ઇજીઁ) ના ઉભરતા ‘નેપાળ ફર્સ્ટ‘ મેનિફેસ્ટો, જે કાયદેસર રીતે બંધનકર્તા ‘બાચા પત્ર‘ અથવા નાગરિક કરાર તરીકે પેકેજ થયેલ છે, ૧૯૯૦ થી આક્રમક ઇં૩૦ બિલિયન આઇટી નિકાસ લક્ષ્યો, હાઇડ્રોપાવર ડિપ્લોમસી અને જાહેર સંપત્તિની તપાસ દ્વારા નેપાળને મધ્યમ આવકના દરજ્જા તરફ લઈ જવાની કલ્પના કરે છે – આ પ્રક્રિયામાં રાજવંશીય રાજકીય કાર્ટેલનો નાશ કરવો.
બાલેન શાહ તરીકે જાણીતા બાલેન્દ્ર શાહ, નેપાળી રાજકારણમાં એક પરિવર્તનશીલ વ્યક્તિ તરીકે ઉભરી આવ્યા છે, તેમણે રેપર, સ્ટ્રક્ચરલ એન્જિનિયર અને ભૂતપૂર્વ કાઠમંડુ મેયર તરીકેની તેમની અપરંપરાગત પૃષ્ઠભૂમિને સ્થાપના સામે એક મજબૂત પડકારમાં ભેળવી દીધી છે. ૩૫ વર્ષની ઉંમરે, રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્ર પાર્ટી (ઇજીઁ) ના વરિષ્ઠ નેતા અને વડા પ્રધાનપદના દાવેદારે ૨૦૨૨ માં કાઠમંડુ મેયરપદ પર અપક્ષ ઉમેદવાર તરીકે જીત મેળવીને સૌપ્રથમ રાષ્ટ્રને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધું, નેપાળી કોંગ્રેસ અને ઝ્રઁદ્ગ-ેંસ્ન્ ના ઉમેદવારો સામે ૬૧,૭૬૭ મતો મેળવીને. ભૂગર્ભ રેપ લડાઈઓથી લઈને સિટી હોલ સુધારાઓ અને હવે ઝાપા-૫ માં ભૂતપૂર્વ પીએમ કેપી શર્મા ઓલી સામે રાષ્ટ્રીય મુકાબલા સુધીની તેમની અદ્ભુત યાત્રા, દાયકાઓથી ચાલી આવતી પરંપરાગત પાર્ટી વર્ચસ્વ સામે યુવા-સંચાલિત બળવોને કેદ કરે છે.
રેપ અને એન્જિનિયરિંગમાં મૂળ
શાહે સૌપ્રથમ નેપાળના હિપ-હોપ દ્રશ્યમાં રો બાર્ઝ જેવી ઉચ્ચ-ઊર્જા રેપ લડાઈઓ દ્વારા ખ્યાતિ મેળવી, જ્યાં તેમના તીક્ષ્ણ ગીતોએ ભ્રષ્ટાચાર અને અસમાનતાની ટીકા કરી, જનરલ ઝેડમાં સોશિયલ મીડિયા પર મોટા પાયે ફોલોઅર્સ મેળવ્યા. સિવિલ એન્જિનિયરિંગ સ્નાતક, તેમણે રાજકારણ તરફ વળ્યા પહેલા દેશભરમાં વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ પર વ્યાવસાયિક કાર્ય સાથે સંગીતનું સંતુલન કર્યું, બાદમાં કાઠમંડુ યુનિવર્સિટીમાં પીએચડી કર્યું. “સંગીતકાર-સોશિયલ મીડિયા ઉત્સાહી” તરીકેની આ બેવડી ઓળખે રૂઢિચુસ્ત રાજકારણી કરતાં ૨૦૨૨ માં તેમના ઉથલપાથલને વેગ આપ્યો, જે ડિજિટલ ઝુંબેશ દ્વારા સંચાલિત હતી જેમાં પાર્ટી નેટવર્ક પર આધાર રાખવાને બદલે ‘રાજધાનીને સાફ‘ કરવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું.
મેયર તરીકે, શાહે નિર્ણાયક શૈલી અપનાવી, ગેરકાયદેસર અતિક્રમણ સામે આક્રમક ઝુંબેશ શરૂ કરી, મ્યુનિસિપલ સેવાઓનું ડિજિટાઇઝેશન કર્યું અને કચરાના વ્યવસ્થાપનમાં સુધારો કર્યો, મૂળ મુદ્દાઓને સીધી રીતે ઉકેલવા બદલ સમર્થકો તરફથી પ્રશંસા મેળવી. જાેકે, ટીકાકારોએ તેમને પ્રક્રિયાઓને બાયપાસ કરવા બદલ સંઘર્ષાત્મક ગણાવ્યા, છતાં તેમની સ્થાપના વિરોધી અપીલ પ્રણાલીગત નિષ્ફળતાઓથી નિરાશ શહેરી યુવાનોમાં પડઘો પાડતી હતી. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ માં, તેમણે ઇજીઁ માં જાેડાવા માટે રાજીનામું આપ્યું, શરૂઆતમાં તેમની ટીકાનું લક્ષ્ય હતું, તેઓ એક વરિષ્ઠ નેતા અને ઁસ્ ઉમેદવાર બન્યા, પેઢીગત પરિવર્તનનું પ્રતીક બનાવવા માટે ઓલીના ઝાપા-૫ ગઢમાંથી ચૂંટણી લડી રહ્યા હતા.
૨૦૨૬ ની ચૂંટણીમાં ઉછાળા વચ્ચે રાષ્ટ્રીય મહત્વાકાંક્ષા
શાહનો ઇજીઁ મેનિફેસ્ટો ખોરાક, રહેઠાણ, આરોગ્યસંભાળ, શિક્ષણ અને નોકરીઓ જેવા બંધારણીય અધિકારો પર ભાર મૂકે છે, જે ૨૦૨૫ પછીના વિરોધ પ્રદર્શનો સાથે સુસંગત છે જેણે ઓલીના ગઠબંધનને હાંકી કાઢ્યું હતું. ૨૦૨૬ ની શરૂઆતના મતદાનમાં, ઇજીઁ ૫૦ થી વધુ બેઠકો પર આગળ છે, જેમાં શાહનો ઓલી કરતાં આગળનો સમાવેશ થાય છે, તેમને “તારણહાર” વ્યક્તિ તરીકે સ્થાન આપે છે જે સ્વયંસ્ફુરિતતા, “કોઈ યોજના જ યોજના નથી” અને માયાવીપણું દર્શાવે છે, જેને નિરીક્ષકો દ્વારા “ધ ફેન્ટમ” સાથે સરખાવાય છે. તેમનો ઝાપા-૫ ઝુંબેશ, જે પ્રશંસક ભીડ વચ્ચે ચાહકોના સેલ્ફી સાથે પૂર્ણ થાય છે, તે એક વ્યાપક પરિવર્તનને રેખાંકિત કરે છે, જાે વલણો ચાલુ રહે તો નેપાળી કોંગ્રેસ-સીપીએન-યુએમએલ-માઓવાદી ત્રિપુટીનો અંત લાવવાની સંભાવના ધરાવે છે.
મેયર તરીકે નિર્ણાયક શૈર્ય નિયંત્રણી શરૂ, સામે સરકાય આક્રમક આક્રમણ કરી, મ્યુસિપલ સેવાઓનું ડિજીટેશન કર્યું અને કચરાના વ્યવસ્થાપનમાં સુધારો કર્યો, અર્થઘટન તરીકે ઉકેલવા બદલ બદલો બદલો સ્વીકાર્યો. જાેકે, ટીકાએ પ્રક્રિયાઓ બાયપાસ કરવા બદલ તેમને બદલાવાત્મક ગણાવ્યા, તેમ છતાં તેમની સ્થાપના સામે પ્રણાલી નિષ્ફળતાઓથી નિરાશ શહેરી યુવાનીમાં પડઘો પડી હતી. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ માં, તેમણે આરએસપીમાં જાેડાવા માટે રાજનીમું સંસ્થા, તેમની ટીકાનું લક્ષ્ય હતું, વરિષ્ઠ દેખાવ અને પીએમ રચના, વિકાસ પરિવર્તનનું પ્રતીક ઓલી ઝાપા-૫ ગાડામાંથી લડી રહ્યા હતા.
૨૦૨૬ ની લડાઈમાં ઉછાળા વચ્ચેની મહત્વાકાંક્ષા
શાહનો આરએસપી મેનિફેસ્ટો ખોરાક, રહેઠાણ, આરોગ્યસંભાળ, શિક્ષણ અને નોકરીઓ જેવી રચનાત્મક અધિકારો પર ભાર મૂકે છે. છે, ૨૦૨૫ પછી જે વિરોધ પ્રદર્શન સાથે સુસંગત છે ઓલીના ગઠબંધનને હાંકી કાઢ્યું હતું. ૨૦૨૬ ની શરૂઆતના વિકાસમાં, આરએસપી ૫૦ થી વધુ સંબંધીઓ પર આગળ છે, જેમાં શાહનો ઓલી કરતાં આગળનો સમાવેશ થાય છે, તેમને “રણહાર” તરીકે વ્યક્તિ આપે છે જે સ્વસ્થતા, “કોઈ યોજના જ નથી” અને માયાવી માન્યતા દર્શાવે છે, નિરીક્ષકો દ્વારા “ફેન્ટમ” સાથે સરખાવાય છે. સ્થિતિ ઝાપા૫- ઝુંબેશ, જે પ્રશંસક ભીડ વચ્ચે ચાહકોના સેલ્ફી સાથે પૂર્ણ થાય છે, તે એક પરિવર્તનને રેખાંકિત કરે છે, જાે સતત રહે તો નેપાળી સમાન-સીન પીન-એમએલ-માઓવાદી ત્રિપુટીનો અંતની મંજુરી ધરાવે છે.