શુક્રવારે ઇસ્લામિક રિપબ્લિકના કેટલાક ભાગોમાં વિરોધ પ્રદર્શનો ફેલાતા, યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને વરિષ્ઠ ઈરાની અધિકારીઓ વચ્ચે કડક ચેતવણીઓનો આપ-લે થયો, જેના કારણે જૂનમાં ઈરાની પરમાણુ સ્થળો પર યુએસ હવાઈ હુમલા બાદ તણાવ વધુ વધ્યો.
ઈરાનના રિયાલ ચલણના પતનને કારણે શરૂઆતમાં થયેલા પ્રદર્શનો સાથે જાેડાયેલી હિંસામાં ઓછામાં ઓછા ૮ લોકો માર્યા ગયા છે, પરંતુ તેમાં સરકાર વિરુદ્ધ સૂત્રોચ્ચાર વધુને વધુ જાેવા મળ્યા છે.
છઠ્ઠા દિવસે થયેલા આ વિરોધ પ્રદર્શનો ૨૦૨૨ પછી ઈરાનમાં જાેવા મળેલા સૌથી મોટા છે, જ્યારે ૨૨ વર્ષીય મહસા અમીનીનું પોલીસ કસ્ટડીમાં મૃત્યુ થયું હતું, જેના કારણે દેશવ્યાપી અશાંતિ ફેલાઈ હતી. જાે કે, તેઓ હજુ સુધી તે વિરોધ પ્રદર્શનો જેટલા જ સ્કેલ અથવા તીવ્રતા સુધી પહોંચ્યા નથી, જે અધિકારીઓના સંતોષ માટે હિજાબ ન પહેરવા બદલ અમીનીની ધરપકડ પછી થયા હતા.
ટ્રમ્પ પોસ્ટથી ઈરાની પ્રતિક્રિયા ઝડપી બની
ટ્રમ્પે તેમના ટ્રૂથ સોશિયલ પ્લેટફોર્મ પર લખ્યું કે જાે ઈરાન “શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓને હિંસક રીતે મારી નાખે છે,” તો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ “તેમના બચાવમાં આવશે.”
ટ્રમ્પે વધુ વિગતો આપ્યા વિના લખ્યું, “અમે બંધ અને ભરેલા છીએ અને જવા માટે તૈયાર છીએ.”
ભૂતપૂર્વ સંસદ સ્પીકર અને ઈરાનની સુપ્રીમ નેશનલ સિક્યુરિટી કાઉન્સિલના વર્તમાન સચિવ અલી લારીજાનીએ પુરાવા આપ્યા વિના ઇઝરાયલ અને અમેરિકા પર અશાંતિ ફેલાવવાનો આરોપ લગાવ્યો, જે આરોપ ઈરાની અધિકારીઓએ અગાઉના વિરોધ દરમિયાન વારંવાર લગાવ્યો હતો.
“ટ્રમ્પને ખબર હોવી જાેઈએ કે ઘરેલુ સમસ્યામાં અમેરિકાનો હસ્તક્ષેપ સમગ્ર પ્રદેશમાં અરાજકતા અને અમેરિકાના હિતોના વિનાશ સાથે સુસંગત છે,” લારીજાનીએ ઠ પર લખ્યું, જે ઈરાનમાં અવરોધિત છે.
“અમેરિકાના લોકોને ખબર હોવી જાેઈએ કે ટ્રમ્પે સાહસ શરૂ કર્યું હતું. તેમણે પોતાના સૈનિકોનું ધ્યાન રાખવું જાેઈએ.”
લારીજાનીની ટિપ્પણીઓ આ ક્ષેત્રમાં વ્યાપક અમેરિકન લશ્કરી હાજરીનો ઉલ્લેખ કરતી હોય તેવું લાગતું હતું. જૂનમાં, ઈરાન સાથેના ઈરાનના ૧૨ દિવસના યુદ્ધ દરમિયાન ૩ પરમાણુ સ્થળો પર અમેરિકાના હુમલા પછી ઈરાને કતારમાં અલ ઉદેદ એર બેઝ પર હુમલો કર્યો. કોઈ ઈજા થઈ ન હતી, જાેકે એક મિસાઈલ બેઝ પર એક માળખા પર અથડાઈ હતી.
સંવેદનશીલ લશ્કરી બાબતોની ચર્ચા કરવા માટે નામ ન આપવાની શરતે બોલતા એક અમેરિકન અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે શુક્રવાર સુધીમાં ટ્રમ્પની ટિપ્પણી બાદ મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકન સૈનિકોના સ્તર અથવા લશ્કરી તૈયારીઓમાં કોઈ મોટા ફેરફારો થયા નથી.
શુક્રવારે મોડી રાત્રે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવ એન્ટોનિયો ગુટેરેસ અને યુએન સુરક્ષા પરિષદને મોકલવામાં આવેલા પત્રમાં, ઈરાનના રાજદૂતે આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાને આ નિવેદનની નિંદા કરવા અને “તેની સાર્વભૌમત્વ, પ્રાદેશિક અખંડિતતા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનું રક્ષણ કરવાનો અને કોઈપણ વિદેશી હસ્તક્ષેપ સામે તેના લોકોને બચાવવાનો ઈરાનના સ્વાભાવિક અધિકાર” ને પુન:પુષ્ટિ કરવા વિનંતી કરી.
“યુએનમાં ઈરાનના રાજદૂત અમીર સૈયદ ઇરાવાનીએ જણાવ્યું હતું કે, આ ગેરકાયદેસર ધમકીઓથી ઉદ્ભવતા કોઈપણ પરિણામો અને તેના પરિણામે થતી કોઈપણ વકરા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંપૂર્ણ જવાબદારી લે છે.”
સુપ્રીમ લીડર આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીના સલાહકાર અને કાઉન્સિલના ભૂતપૂર્વ સચિવ અલી શામખાનીએ અલગથી ચેતવણી આપી હતી કે “ઈરાનની સુરક્ષાની ખૂબ નજીક પહોંચનાર કોઈપણ હસ્તક્ષેપવાદી હાથ કાપી નાખવામાં આવશે.”
યુએસએ વિરોધીઓને ટેકો આપવાનો સંકેત આપ્યો
ટ્રમ્પની પોસ્ટ અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા ઈરાની પ્રદર્શનકારીઓ માટે એક દુર્લભ અને સીધી ટેકો દર્શાવે છે, જે અગાઉના વહીવટીતંત્રોએ મોટાભાગે ટાળ્યું છે કારણ કે વિરોધીઓને પશ્ચિમ સાથે કામ કરતા તરીકે દર્શાવવામાં આવશે. ૨૦૦૯ના ગ્રીન મૂવમેન્ટ દરમિયાન, રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામાએ જાહેરમાં વિરોધીઓને ટેકો આપવાનું ટાળ્યું હતું, પાછળથી ૨૦૨૨માં કહ્યું હતું કે આમ કરવું “ભૂલ હતી.”
વિશ્લેષકો ચેતવણી આપે છે કે આવા સમર્થન જાેખમો ધરાવે છે.
“જાેકે આ અને ભૂતકાળના વિરોધ પ્રદર્શનોને વેગ આપતી ફરિયાદો ઈરાની સરકારની પોતાની નીતિઓને કારણે છે, તેઓ રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પના નિવેદનનો ઉપયોગ પુરાવા તરીકે કરે તેવી શક્યતા છે કે અશાંતિ બાહ્ય કલાકારો દ્વારા ચલાવવામાં આવી રહી છે,” ઇન્ટરનેશનલ ક્રાઇસિસ ગ્રુપના વિશ્લેષક નાયસન રફાતીએ જણાવ્યું હતું.
“પરંતુ વધુ હિંસક રીતે કાર્યવાહી કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરવાથી ટ્રમ્પે જે યુએસ સંડોવણીનો સંકેત આપ્યો છે તે જ જાેખમોને આમંત્રણ આપવામાં આવે છે,” તેમણે ઉમેર્યું.
ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બાઘેઈએ તાજેતરમાં યુએસ હસ્તક્ષેપ અંગે ઈરાની ફરિયાદોની લાંબી યાદી તરફ ધ્યાન દોર્યું છે, જેમાં ૧૯૫૩માં ઝ્રૈંછ સમર્થિત બળવા, ૧૯૮૮માં પેસેન્જર જેટને તોડી પાડવા અને જૂનમાં થયેલા હુમલાનો સમાવેશ થાય છે.
ઈરાનમાં
વિરોધ પ્રદર્શનો થયા
રાજધાની તેહરાનમાં રોજિંદા જીવન મોટાભાગે અપ્રભાવિત દેખાયું હોવા છતાં, શુક્રવારે અનેક શહેરોમાં પ્રદર્શનો ચાલુ રહ્યા. અમેરિકા સ્થિત હ્યુમન રાઇટ્સ એક્ટિવિસ્ટ્સ ન્યૂઝ એજન્સીએ અહેવાલ આપ્યો છે કે ઈરાનના ૩૧ પ્રાંતોમાંથી ૨૨ પ્રાંતોમાં ૧૦૦ થી વધુ સ્થળોએ વિરોધ પ્રદર્શનો થયા છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ફાર્સ પ્રાંતના માર્વદાશ્તમાં એક પ્રદર્શનકારીની હત્યા બાદ મૃત્યુઆંક વધીને ૮ થયો છે.
પાકિસ્તાન સરહદ નજીક અશાંત સિસ્તાન અને બલુચેસ્તાન પ્રાંતના ઝાહેદાનમાં પણ પ્રદર્શનકારીઓ એકઠા થયા હતા. અશાંતિમાં માર્યા ગયેલા ઘણા પ્રદર્શનકારીઓના અંતિમ સંસ્કાર શુક્રવારે કરવામાં આવ્યા હતા, જેના કારણે વધુ કૂચ થઈ હતી.