આજથી દેશમાં જેની લાંબા સમયથી રાહ જાેવાતી વસ્તી ગણતરી શરૂ થશે, જેમાં વસ્તી હવે ૧.૪ અબજથી વધુ હોવાનો અંદાજ છે, આ કવાયતનું પ્રમાણ કદ અને જટિલતા બંનેમાં અજાેડ છે.
આગામી વર્ષ દરમિયાન દેશભરમાં ત્રીસ લાખથી વધુ અધિકારીઓને તૈનાત કરવામાં આવશે, જે શહેરો, નગરો અને દૂરના પ્રદેશો સુધી પહોંચશે. ઝડપી વસ્તી વૃદ્ધિના દબાણનો સામનો કરી રહેલા રાષ્ટ્ર માટે – રહેઠાણની અછતથી લઈને વીજળી અને ખાદ્ય પુરવઠાની તંગી સુધી – વસ્તી ગણતરી ભવિષ્યના નીતિગત ર્નિણયોને આકાર આપવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે તેવી અપેક્ષા છે.
સરકારે ઇં૧.૨૪ અબજની કામગીરીને “રાષ્ટ્રીય મહત્વની વિશાળ કવાયત” તરીકે વર્ણવી છે જે “સમાવેશક શાસન અને પુરાવા-આધારિત નીતિ ઘડતર” ને સમર્થન આપી શકે છે. આંકડા ઉપરાંત, એકત્રિત કરવામાં આવેલ ડેટા સંસાધનોની ફાળવણી અને કલ્યાણકારી યોજનાઓ કેવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે તેના પર અસર કરશે તેવી અપેક્ષા છે, અહેવાલમાં વધુમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
ભારતના શહેરી કેન્દ્રો પહેલેથી જ તણાવ અનુભવી રહ્યા છે. ઘણા મેગા શહેરો પાણીની તંગી, વાયુ અને જળ પ્રદૂષણમાં વધારો અને ઝૂંપડપટ્ટીની વસ્તીમાં વધારો સામે લડી રહ્યા છે. આ પૃષ્ઠભૂમિ સામે, સચોટ અને અપડેટેડ વસ્તી ગણતરી વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
છેલ્લી વસ્તી ગણતરી ૨૦૧૧ માં હાથ ધરવામાં આવી હતી, જ્યારે ભારતની વસ્તી ૧.૨૧ અબજ હતી. કોવિડ-૧૯ રોગચાળાને કારણે ૨૦૨૧ માટે આયોજિત અપડેટ મુલતવી રાખવામાં આવ્યું હતું, જેના કારણે ડેટામાં નોંધપાત્ર અંતર રહ્યું હતું. ત્યારથી, વૈશ્વિક અંદાજાે – સંયુક્ત રાષ્ટ્રના અંદાજાે સહિત – સૂચવે છે કે ભારત વિશ્વના સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશ તરીકે ચીનને પાછળ છોડી ગયું છે.
બે તબક્કા, એક વિશાળ કાર્ય
વસ્તી ગણતરી બે તબક્કામાં હાથ ધરવામાં આવશે, જેમાં પરંપરાગત પદ્ધતિઓને ડિજિટલ સાધનો સાથે જાેડીને કરવામાં આવશે.
બુધવારથી શરૂ થઈને સપ્ટેમ્બર સુધી ચાલુ રહેનાર પ્રથમ તબક્કો રહેઠાણની સ્થિતિ અને મૂળભૂત સુવિધાઓની પહોંચ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. ગણતરીકારો ઘરે ઘરે મુલાકાત લેશે, જ્યારે રહેવાસીઓ પાસે સમર્પિત એપ્લિકેશન દ્વારા ઑનલાઇન વિગતો સબમિટ કરવાનો વિકલ્પ પણ હશે. આ પ્લેટફોર્મ સેટેલાઇટ છબી દ્વારા સમર્થિત હશે અને ભારતની ભાષાકીય વિવિધતાને પ્રતિબિંબિત કરતી ૧૬ ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ હશે.
બીજાે તબક્કો વસ્તી-વિશિષ્ટ ડેટા તરફ વળશે, જે વસ્તી વિષયક, સામાજિક અને આર્થિક માહિતી મેળવશે.
આ વસ્તી ગણતરીના સૌથી નજીકથી જાેવાયેલા પાસાઓમાંનો એક જાતિ ડેટાનો સમાવેશ હશે – જે ભારતમાં ખૂબ જ સંવેદનશીલ અને રાજકીય રીતે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે.
દશકોના નીતિગત હસ્તક્ષેપો છતાં, શિક્ષણ, નોકરીઓ અને સંસાધનોની પહોંચને જાતિ પ્રભાવિત કરી રહી છે. જાે કે, આવા ડેટા એકત્રિત કરવા અને પ્રકાશિત કરવા ઐતિહાસિક રીતે વિવાદાસ્પદ રહ્યા છે. ૨૦૧૧ માં હાથ ધરાયેલ જાતિ સર્વે ક્યારેય જાહેર કરવામાં આવ્યો ન હતો, જેમાં અધિકારીઓએ અસંગતતાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
ભારતે છેલ્લી વખત વસ્તી ગણતરીના ભાગ રૂપે વ્યાપક જાતિ ડેટા ૧૯૩૧ માં બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન એકત્રિત કર્યો હતો. ત્યારથી, ક્રમિક સરકારોએ વહીવટી પડકારો અને સામાજિક તણાવને વેગ આપવાના જાેખમ તરફ ધ્યાન દોરતા, આ આંકડાઓને અપડેટ કરવાનું ટાળ્યું છે.
ભારતની ભૌગોલિક વિવિધતાને ધ્યાનમાં રાખીને, વસ્તી ગણતરી સમયરેખા વિવિધ પ્રદેશો માટે ગોઠવવામાં આવી છે. દેશના મોટાભાગના ભાગોમાં, વસ્તી ગણતરી ૧ માર્ચ, ૨૦૨૭ સુધીના અઠવાડિયામાં થશે – જે સત્તાવાર સંદર્ભ તારીખ છે.
જાેકે, જમ્મુ અને કાશ્મીરના વિવાદિત પ્રદેશ સહિત ઉચ્ચ-ઊંચાઈવાળા હિમાલયના વિસ્તારોમાં, ભારે હિમવર્ષાને કારણે થતી વિક્ષેપો ટાળવા માટે, ૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ પહેલાં ગણતરી હાથ ધરવામાં આવશે.
આટલા મોટા દેશમાં વસ્તી ગણતરી કરવી એ કોઈ નાની સિદ્ધિ નથી. ભારતની ૨૦૨૪ ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ – જેને ઘણીવાર વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી પ્રક્રિયા તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે – છ અઠવાડિયામાં સાત તબક્કામાં હાથ ધરવામાં આવી હતી. સરખામણીમાં, વસ્તી ગણતરી મહિનાઓ સુધી ચાલશે અને તેને વધુ ઊંડા સ્તરે સંકલનની જરૂર પડશે.