રજિસ્ટ્રાર જનરલ અને સેન્સસ કમિશનર ઓફ ઇન્ડિયા મૃત્યુંજય કુમાર નારાયણ દ્વારા ૨૭ જૂનના રોજ મોકલવામાં આવેલા સંદેશાવ્યવહાર અનુસાર, કેન્દ્રએ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ૩૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૫ પહેલાં વહીવટી અધિકારક્ષેત્રોની સીમાઓમાં કોઈપણ પ્રસ્તાવિત ફેરફારો કરવા જણાવ્યું છે, જ્યારે તેઓ ૨૦૨૭ ની વસ્તી ગણતરી માટે સ્થિર થશે અને દાયકાની વસ્તી ગણતરીનો પ્રથમ તબક્કો આવતા વર્ષે ૧ એપ્રિલથી શરૂ થશે.
આ સ્થગિતીકરણનો અર્થ એ છે કે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો ૩૧ ડિસેમ્બર પછી જિલ્લાઓ, નગરો, ગામડાઓ અને તાલુકાઓની સીમાઓ બદલી શકશે નહીં. વહીવટી એકમોની સીમા મર્યાદા સ્થગિત થયાના ત્રણ મહિના પછી જ વસ્તી ગણતરી હાથ ધરી શકાય છે.
વસ્તી ગણતરી માટે, બધા ગામડાઓ અને નગરોને એકસમાન ગણતરી બ્લોકમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે અને દરેક બ્લોક માટે, વસ્તી ગણતરી દરમિયાન કોઈપણ ચૂક કે પુનરાવર્તન ટાળવા માટે એક ગણતરીકારને સોંપવામાં આવે છે.
“૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ થી, ઘરયાદી કામગીરી, સુપરવાઇઝર અને ગણતરીકારોની નિમણૂક અને તેમની વચ્ચે કાર્ય વિભાજન કરવામાં આવશે, અને ૧ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૭ ના રોજ, વસ્તી ગણતરી શરૂ થશે. એકવાર ગણતરી બ્લોકને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવે પછી, વહીવટી એકમોની સીમાઓ બદલાતી નથી તે મહત્વપૂર્ણ છે,” નારાયણે તમામ મુખ્ય સચિવોને લખેલા પત્રમાં જણાવ્યું હતું.
તેમણે તમામ વિભાગોને “૩૧ ડિસેમ્બર પહેલા મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો, મહેસૂલ ગામો, તાલુકાઓ, પેટા વિભાગો અથવા જિલ્લાઓની સીમાઓમાં કોઈપણ સૂચિત ફેરફારો કરવા” નિર્દેશ આપવા જણાવ્યું.
“રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ ખાતરી કરવી જાેઈએ કે ૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ અને ૩૧ માર્ચ, ૨૦૨૭ વચ્ચે, જે દરમિયાન વસ્તી ગણતરીનો અભ્યાસ થશે, વહીવટી એકમોની સીમાઓમાં કોઈ ફેરફાર ન થાય. હાલની સીમાઓમાં કોઈપણ ફેરફારની જાણ ૩૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૫ સુધીમાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વસ્તી ગણતરી નિર્દેશાલયો અને ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલને કરવી જાેઈએ. વસ્તી ગણતરી ૨૦૨૭ માટે, ૩૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ વહીવટી એકમોની સીમાઓ સ્થિર કરવામાં આવશે,” પત્રમાં ઉમેર્યું.
ગણતરીકારો માટે વાજબી કાર્યભાર સુનિશ્ચિત કરવા માટે, વસ્તી ગણતરી માટે વહીવટી એકમને “બ્લોક” નામના વ્યવસ્થાપિત વિભાગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે. વસ્તી ગણતરી હેતુઓ માટે કાલ્પનિક નકશા પર ગામ અથવા નગરની અંદર એક સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત વિસ્તાર છે.
આને હાઉસલિસ્ટિંગ કામગીરી દરમિયાન હાઉસલિસ્ટિંગ બ્લોક્સ (ૐન્મ્જ) અને વસ્તી ગણતરી (ઁઈ) દરમિયાન ગણતરી બ્લોક્સ (ઈમ્જ) કહેવામાં આવે છે અને વસ્તી ગણતરી માટે સૌથી નાના વહીવટી એકમો તરીકે સેવા આપે છે.
નારાયણના પત્ર મુજબ, વસ્તી ગણતરી માટે હાઉસલિસ્ટિંગ કામગીરી ૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ થી શરૂ થશે, જે દશકિય કવાયતના પ્રથમ તબક્કાની શરૂઆત છે. “તે પહેલાં, સુપરવાઇઝર, ગણતરીકારોની નિમણૂક અને તેમની વચ્ચે કાર્ય વિતરણ રાજ્યો અને જિલ્લા વહીવટીતંત્રના સહયોગથી કરવામાં આવશે,” પત્રમાં જણાવાયું છે.
કેન્દ્રએ આ મહિનાની શરૂઆતમાં જાહેરાત કરી હતી કે ૧૬મી વસ્તી ગણતરી આખરે ૧૬ વર્ષના અંતરાલ પછી હાથ ધરવામાં આવશે.
“….કેન્દ્ર સરકાર આથી જાહેર કરે છે કે ભારતની વસ્તી ગણતરી વર્ષ ૨૦૨૭ દરમિયાન લેવામાં આવશે. ઉપરોક્ત વસ્તી ગણતરી માટેની સંદર્ભ તારીખ ૧ માર્ચ, ૨૦૨૭ ના ૦૦.૦૦ કલાક હશે, જેમાં લદ્દાખના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ અને જમ્મુ અને કાશ્મીરના બરફથી બંધાયેલા બિન-સમકાલીન વિસ્તારો અને હિમાચલ પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડ રાજ્યોનો સમાવેશ થાય છે”, ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલ અથવા ર્ંઇય્ૈં ના કાર્યાલય દ્વારા ૧૬ જૂનના રોજ જારી કરાયેલ સૂચનામાં જણાવાયું છે.
બહુ વિલંબિત વસ્તી ગણતરી, જેમાં જાતિ ગણતરીનો સમાવેશ થશે, તે ૧ માર્ચ, ૨૦૨૭ સુધીમાં પૂર્ણ થશે. અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે ડેટા સંગ્રહ ૧ માર્ચ, ૨૦૨૭ સુધીમાં પૂર્ણ થશે, પરંતુ ડેટા એકત્રિત કરવા અને તેને પ્રકાશિત કરવાની સમગ્ર કવાયતમાં બે થી ત્રણ વર્ષનો સમય લાગશે.
પહેલાથી જ કરવામાં આવેલી તૈયારી પ્રવૃત્તિઓ અંગે, અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે બધા રાજ્યોએ સંબંધિત મુખ્ય સચિવો હેઠળ વસ્તી ગણતરી સંકલન સમિતિઓ (ઝ્રઝ્રઝ્રજ) ની રચના કરી દીધી છે. “જનગણના મૂળ ૨૦૨૦ માં થવાની હોવાથી, ર્ંઇય્ૈં એ એપ્રિલ ૨૦૧૯ માં ઝ્રઝ્રઝ્રજ ની રચના માટે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને પત્ર લખી ચૂક્યું છે,” એક અધિકારીએ જણાવ્યું હતું. સમિતિઓમાં વસ્તી ગણતરીના વિવિધ તબક્કાઓનું સંચાલન અને દેખરેખ માટે મહેસૂલ, સ્થાનિક વહીવટ, મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો, ગ્રામીણ વિકાસ અને પંચાયતો, આયોજન શિક્ષણ વગેરે જેવા વિવિધ વિભાગો છે.
ઉપરાંત, વસ્તી ગણતરી માટે પૂર્વ-પરીક્ષણ – જે દરેક વસ્તી ગણતરી પહેલા હાથ ધરવામાં આવે છે જેમાં તમામ પ્રશ્નો, પદ્ધતિઓ, લોજિસ્ટિક્સ વ્યવસ્થા, ડેટાની પ્રક્રિયા વગેરેની શક્યતા ચકાસવા માટે તમામ પાસાઓનો સમાવેશ થાય છે – પણ ૨૦૧૯ માં કરવામાં આવ્યું હતું.
ગૃહ મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે ૧૬મી વસ્તી ગણતરીમાં લગભગ ૩૪ લાખ ગણતરીકારો અને સુપરવાઇઝર સામેલ થશે. વધુમાં, તેણે કહ્યું કે, આ કવાયત માટે લગભગ ૧.૩ લાખ વસ્તી ગણતરીના કાર્યકરોને તૈનાત કરવામાં આવશે. તેણે એમ પણ કહ્યું કે આગામી વસ્તી ગણતરી “મોબાઇલ એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ કરીને ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવશે” અને “લોકોને સ્વ-ગણતરીની જાેગવાઈ પણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે”.
૧૬મી વસ્તી ગણતરી બે તબક્કામાં હાથ ધરવામાં આવશે. પ્રથમ તબક્કામાં એટલે કે હાઉસ-લિસ્ટિંગ ઓપરેશન, દરેક ઘરની રહેઠાણની સ્થિતિ, સંપત્તિ અને સુવિધાઓ એકત્રિત કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ, બીજા તબક્કામાં એટલે કે વસ્તી ગણતરી, દરેક ઘરના દરેક વ્યક્તિની વસ્તી વિષયક, સામાજિક-આર્થિક, સાંસ્કૃતિક અને અન્ય વિગતો એકત્રિત કરવામાં આવશે.