એક લીક થયેલા ઓડિયો રેકોર્ડિંગમાં ખુલાસો થયો છે કે બાંગ્લાદેશના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન શેખ હસીનાએ ગયા વર્ષે વિદ્યાર્થી વિરોધીઓ પર ગોળીબાર કરવાનો વ્યક્તિગત આદેશ આપ્યો હતો, જેના પરિણામે ઓછામાં ઓછા ૧,૪૦૦ લોકો માર્યા ગયા હતા, એમ બીબીસીની તપાસમાં જાણવા મળ્યું છે. સરકારી નોકરીઓમાં વિવાદાસ્પદ ક્વોટા સિસ્ટમ સામે વિદ્યાર્થીઓના નેતૃત્વ હેઠળના મોટા પ્રદર્શનોમાંથી આ અશાંતિ ઉભી થઈ હતી, જેના વિશે ઘણા લોકોએ દાવો કર્યો હતો કે તે મેરીટ ઉમેદવારો સાથે ભેદભાવ કરતી હતી.
મીડિયા સૂત્રો દ્વારા તે ઓડિયોની સત્યતા ચકાસી છે જેમાં હસીના એક વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીને ઘાતક બળ તૈનાત કરવાની સૂચના આપતા સાંભળવામાં આવી રહ્યા છે. “જે પણ શસ્ત્રોની જરૂર હોય તેનો ઉપયોગ કરો. જ્યાં પણ તમને મળે ત્યાં ગોળીબાર કરો,” તેમણે ૧૮ જુલાઈ, ૨૦૨૪ ની સાંજે તેમના સત્તાવાર નિવાસસ્થાન, ગણભવનથી ફોન પર કહ્યું હતું.
ઘણા કલાકોમાં જ ઢાકામાં અર્ધલશ્કરી એકમો તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા અને લશ્કરી-ગ્રેડ રાઇફલ્સનો ઉપયોગ કરીને ભીડ પર ગોળીબાર શરૂ કર્યો હતો. બીબીસી દ્વારા ઍક્સેસ કરાયેલા પોલીસ દસ્તાવેજાે પાંચ યુનિવર્સિટી ઝોન અને નજીકના જિલ્લાઓમાં લડાઇ શસ્ત્રોના ઉપયોગની પુષ્ટિ કરે છે.
વિરોધ શા માટે થયો?
હસીનાની સરકારે જાહેર ક્ષેત્રની નોકરીઓમાં વિવાદાસ્પદ ક્વોટા સિસ્ટમનો વિસ્તાર કરતો કાયદો પસાર કર્યા પછી વિરોધ ફાટી નીકળ્યો. વિદ્યાર્થીઓએ અવામી લીગ પર રાજકીય વફાદારો અને પસંદગીના સામાજિક જૂથોની તરફેણમાં મેરિટ-આધારિત ઉમેદવારો સામે ભેદભાવને સંસ્થાકીય બનાવવાનો આરોપ મૂક્યો હતો.
જાેકે ૨૦૧૮ માં સમાન વિરોધ પ્રદર્શનો થયા હતા, ૨૦૨૪ માં આ પ્રમાણ અભૂતપૂર્વ હતું, જેના કારણે દેશભરમાં વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષણવિદો અને નાગરિક અધિકાર કાર્યકરોમાં વધારો થયો. સરકારના હિંસક પ્રતિભાવે અશાંતિને વધુ તીવ્ર બનાવી.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર માનવાધિકાર કાર્યાલયના જણાવ્યા અનુસાર, જુલાઈ અને ઓગસ્ટ ૨૦૨૪ દરમિયાન કાર્યવાહી દરમિયાન ૧,૪૦૦ થી વધુ લોકો માર્યા ગયા હતા અને હજારોની અટકાયત કરવામાં આવી હતી. ત્યારથી ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય અધિકાર જૂથોએ હિંસાની સ્વતંત્ર તપાસની માંગ કરી છે.
હસીના ભારત ભાગી ગઈ, હવે ઘરે ટ્રાયલનો સામનો કરી રહી છે
સુરક્ષા દળોમાં વધતા વિરોધ અને બળવાનો સામનો કરીને, હસીના ૫ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૪ ના રોજ ભારત ભાગી ગઈ, શાસક પક્ષના સાંસદોના એક જૂથે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો તેના કલાકો પહેલા.
ત્યારથી, તે નવી દિલ્હીમાં રહી છે જેને ઢાકાના અધિકારીઓ હવે “એક સંકલિત રાજકીય ભાગી” કહે છે.
હસીનાએ જાન્યુઆરીમાં દિલ્હીથી એક સંક્ષિપ્ત નિવેદનમાં કોઈપણ હત્યાનો આદેશ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને “વ્યવસ્થા પુન:સ્થાપિત કરવા માટે કાયદેસર કાર્યવાહી” તરીકે કાર્યવાહીનો બચાવ કર્યો હતો. પરંતુ ફરિયાદીઓ કહે છે કે લીક થયેલી ટેપ આ મહિને શરૂ થનારા બાંગ્લાદેશના આંતરરાષ્ટ્રીય ગુના ટ્રિબ્યુનલમાં તેમના ટ્રાયલમાં પ્રાથમિક પુરાવા તરીકે કામ કરશે.
ફરિયાદીઓ કહે છે કે ટેપ મુખ્ય પુરાવા છે
યુકે સ્થિત માનવાધિકાર વકીલ ટોબી કેડમેન, જે બાંગ્લાદેશના વિશેષ ટ્રિબ્યુનલને સલાહ આપી રહ્યા છે, તેમણે બીબીસીને જણાવ્યું હતું કે ઓડિયો “નિંદાત્મક, સ્પષ્ટ અને અન્ય પુરાવાઓ દ્વારા સમર્થિત” છે.
“રેકોર્ડિંગ્સ યોગ્ય રીતે પ્રમાણિત છે અને આંતરિક મેમો અને ફિલ્ડ-લેવલ ડિપ્લોયમેન્ટ ઓર્ડર્સ સાથે સુસંગત છે,” કેડમેને કહ્યું, અને ઉમેર્યું કે તેઓ હસીનાને “કમાન્ડ-લેવલના ર્નિણયો” માં સીધી રીતે ફસાવે છે.
રાજ્ય દ્વારા કરવામાં આવેલા સામૂહિક હત્યાકાંડ માટે કેસ બનાવવા માટે ફરિયાદ પક્ષ ડિજિટલ ટ્રાન્સક્રિપ્ટ્સ, ચેઇન-ઓફ-કમાન્ડ નોટ્સ અને રીઅલ-ટાઇમ ડિપ્લોયમેન્ટ લોગ્સ પણ રજૂ કરે તેવી અપેક્ષા છે.
જાેકે, આવામી લીગના પ્રવક્તાએ લીક થયેલા ઓડિયોને ‘પસંદગીયુક્ત રીતે સંપાદિત‘ ગણાવીને ફગાવી દીધો અને ગેરકાયદેસર હિંસાના કોઈપણ હેતુને નકારી કાઢ્યો. પરંતુ પાર્ટીએ ટેપનું સંપૂર્ણ સંસ્કરણ બહાર પાડ્યું નથી અથવા કોર્ટમાં તેની પ્રામાણિકતાને પડકાર્યો નથી.
ભારતમાં હસીનાની સતત હાજરીની પ્રાદેશિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર જૂથો તરફથી શાંત ટીકા થવા લાગી છે. જુલાઈના અંતમાં ટ્રિબ્યુનલ કાર્યવાહી શરૂ થવાની અપેક્ષા હોવાથી, નવી દિલ્હી પર તેનું સ્થાન સ્પષ્ટ કરવા માટે દબાણ વધી રહ્યું છે.