કેન્દ્ર સરકારે મોટા વાણિજ્યિક, રહેણાંક સંસ્થાઓ માટે કચરાનું ચાર-માર્ગી વર્ગીકરણ ફરજિયાત
કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલયે ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમોને સૂચિત કર્યા છે, જેનાથી કચરા પર પ્રક્રિયા કરવાનો બોજ વધુ પડતી મ્યુનિસિપલ સરકારો પાસેથી મોટા પાયે વાણિજ્યિક અને રહેણાંક સંસ્થાઓ પર ખસેડી દેવામાં આવ્યો છે જે તેનું ઉત્પાદન કરે છે.
નવા ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમો, જે ૨૦૧૬ ના માળખાને બદલે છે, તેમાં મોટી હાઉસિંગ સોસાયટીઓ, સરકારી કચેરીઓ, મોલ્સ, હોટલ અને હોસ્પિટલો જેવા મ્ઉય્ ને તેમના પોતાના કાર્બનિક કચરા પર સ્થળ પર પ્રક્રિયા કરવાની જરૂર છે. નવા નિયમો પરના સરકારી નિવેદનમાં જણાવાયું છે કે આ મોટા જૂથો શહેરના તમામ કચરાનો લગભગ ૩૦% ઉત્પાદન કરે છે.
જાે તેઓ તેને સ્થળ પર પ્રક્રિયા કરી શકતા નથી, તો તેમણે વ્યાવસાયિક કચરા વ્યવસ્થાપકોને રાખવા પડશે અને ઈમ્ઉય્ઇ (વિસ્તૃત બલ્ક વેસ્ટ જનરેટર જવાબદારી) પ્રમાણપત્ર મેળવવું પડશે જેથી દર્શાવી શકાય કે તેમનો કચરો સુરક્ષિત રીતે નિયંત્રિત થયો છે.
નવા નિયમો હેઠળ, “બલ્ક વેસ્ટ જનરેટર” માં ૨૦,૦૦૦ ચોરસ મીટરથી વધુ ફ્લોર એરિયા ધરાવતી સંસ્થાઓ, ઓછામાં ઓછા ૪૦,૦૦૦ લિટર પ્રતિ દિવસ પાણીનો વપરાશ ધરાવતી સંસ્થાઓ અથવા ઓછામાં ઓછા ૧૦૦ કિલો પ્રતિ દિવસ ઘન કચરાનું ઉત્પાદન કરતી સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે.
નવા નિયમો ૧ એપ્રિલથી અમલમાં આવશે અને તેમાં પરિપત્ર અર્થતંત્ર અને વિસ્તૃત ઉત્પાદક જવાબદારીના સિદ્ધાંતોનો સમાવેશ થશે.
જથ્થાબંધ કચરો ઉત્પન્ન કરનારાઓએ ખાતરી કરવી જાેઈએ કે કચરો પર્યાવરણીય રીતે યોગ્ય રીતે એકત્રિત, પરિવહન અને પ્રક્રિયા કરવામાં આવે, આ પગલું શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ પરનો ભાર નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડવા અને વિકેન્દ્રિત કચરાના વ્યવસ્થાપનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રચાયેલ છે.
નિયમો સ્થાનિક સંસ્થાઓના પેટા-નિયમો અનુસાર કચરો ઉત્પન્ન કરનારાઓ પર વપરાશકર્તા ફી વસૂલવાની પણ મંજૂરી આપે છે.
દરેક વ્યક્તિ કચરાને ચાર શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરી શકે છે
૨૦૨૬ ના નિયમો હેઠળ, દરેક વ્યક્તિએ હવે તેમના કચરાને ચાર શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવો જાેઈએ: ભીનો કચરો, સૂકો કચરો, સેનિટરી કચરો અને ખાસ સંભાળનો કચરો. નિયમોના ૨૦૧૬ ના સંસ્કરણમાં, કચરાને ત્રણ પ્રવાહોમાં વહેંચવામાં આવ્યો હતો: બાયો-ડિગ્રેડેબલ, નોન-બાયોડિગ્રેડેબલ અને ઘરેલું જાેખમી કચરો.
ભીના કચરામાં રસોડાના કચરો, શાકભાજી, ફળોના છાલ, માંસ, ફૂલોનો સમાવેશ થાય છે, જે નજીકના સુવિધામાં બાયો-મિથેનેશન દ્વારા ખાતર અથવા પ્રક્રિયા કરવામાં આવશે.
સૂકા કચરામાં પ્લાસ્ટિક, કાગળ, ધાતુ, કાચ, લાકડું અને રબર વગેરેનો સમાવેશ થાય છે, અને તેને વર્ગીકરણ અને રિસાયક્લિંગ માટે મટીરીયલ રિકવરી ફેસિલિટીઝ (સ્ઇહ્લજ) માં લઈ જવામાં આવશે.
સેનિટરી કચરામાં વપરાયેલા ડાયપર, સેનિટરી ટુવાલ, ટેમ્પન અને કોન્ડોમ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે, જેને સુરક્ષિત રીતે લપેટીને અલગથી સંગ્રહિત કરવામાં આવશે.
ખાસ સંભાળના કચરામાં પેઇન્ટ કેન, બલ્બ, પારો થર્મોમીટર અને દવાઓ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે, જે અધિકૃત એજન્સીઓ દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવશે અથવા નિયુક્ત સંગ્રહ કેન્દ્રોમાં જમા કરવામાં આવશે.
નિયમોમાં ઘન કચરા પ્રક્રિયા અને નિકાલ સુવિધાઓની આસપાસ વિકાસ માટે ગ્રેડેડ માપદંડો પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે જેથી જમીન ફાળવણી ઝડપી બને.
દરરોજ ૫ ટનથી વધુ સ્થાપિત ક્ષમતા ધરાવતી સુવિધાઓ માટે ફાળવવામાં આવેલા કુલ વિસ્તારમાં બફર ઝોન જાળવવાનો રહેશે. કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (ઝ્રઁઝ્રમ્) સુવિધાની ક્ષમતા અને પ્રદૂષણ ભારના આધારે બફર ઝોનના કદ અને તેની અંદર માન્ય પ્રવૃત્તિઓનો ઉલ્લેખ કરતી માર્ગદર્શિકા વિકસાવશે. આનાથી રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા કચરા પ્રક્રિયા સુવિધાઓ માટે જમીન ફાળવણી ઝડપી થવાની અપેક્ષા છે, મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું.