પાસપોર્ટ એ ભારતીય નાગરિકોના દેશમાંથી “પ્રસ્થાનનું નિયમન” કરવા માટે સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલ દસ્તાવેજ છે અને યોગ્ય ચકાસણી પછી જારી કરવામાં આવે છે, એમ મંગળવારે વિદેશ મંત્રાલયે નાગરિકતા ચકાસવા માટે પાસપોર્ટનો ઉપયોગ કરી શકાય છે કે કેમ તે અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચાની પૃષ્ઠભૂમિ સામે જણાવ્યું હતું.
૨૪ જૂને પાસપોર્ટ સેવા દિવસ નિમિત્તે એક બ્રીફિંગમાં વિદેશ મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ પાસપોર્ટને નાગરિકતાનો દસ્તાવેજ નહીં, પરંતુ મુસાફરી દસ્તાવેજ તરીકે વર્ણવ્યો હતો. ઘણા રાજ્યોમાં ચાલી રહેલા મતદાર યાદીના ખાસ સઘન સંશોધન માટે પાસપોર્ટનો ઉપયોગ નાગરિકતાના પુરાવા તરીકે થઈ શકે છે કે કેમ તે અંગેના પ્રશ્નના જવાબમાં અધિકારીઓએ કહ્યું કે આ દસ્તાવેજ ફક્ત ભારતીયો માટે વિદેશી બંદરો અને પ્રદેશોમાંથી પરિવહન અને મુસાફરી કરવા માટે છે.
નિયમિત મીડિયા બ્રીફિંગમાં જ્યારે વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલને આ બાબતે સ્પષ્ટતા માટે પૂછવામાં આવ્યું, ત્યારે તેમણે જવાબ આપ્યો: “ભારતીય પાસપોર્ટ એક દસ્તાવેજ છે જે પાસપોર્ટ અધિનિયમ, ૧૯૬૭ મુજબ, ભારત સરકાર દ્વારા ભારતના નાગરિકોના ભારત છોડવાનું નિયમન કરવા માટે જારી કરવામાં આવે છે.
“તે સ્થાપિત પ્રક્રિયા દ્વારા નિર્ધારિત યોગ્ય ચકાસણી પછી જારી કરવામાં આવે છે. ભારતીય નાગરિકો અથવા અન્ય કોઈપણ વ્યક્તિને પાસપોર્ટ જારી કરવાનું કાર્ય પાસપોર્ટ અધિનિયમ, ૧૯૬૭ અને પાસપોર્ટ નિયમો, ૧૯૮૦ દ્વારા સંચાલિત થાય છે.”
જયસ્વાલે નોંધ્યું હતું કે હાલમાં ૮% કરતા ઓછા ભારતીય નાગરિકો પાસે પાસપોર્ટ છે.
વિદેશ મંત્રાલયના અધિકારીઓ દ્વારા અગાઉ કરાયેલી ટિપ્પણી કે પાસપોર્ટ નાગરિકતાનો દસ્તાવેજ નથી, તેના કારણે સોશિયલ મીડિયા સહિત સમગ્ર દેશમાં ભારે ચર્ચા થઈ હતી અને વિરોધ પક્ષ કોંગ્રેસ દ્વારા આ બાબતે સરકારની ટીકા કરવામાં આવી હતી.
તે સમયે, સરકારી અધિકારીઓએ ૨૦૧૩માં બોમ્બે હાઈકોર્ટના એક ચુકાદા તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું હતું જેમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે પાસપોર્ટ નાગરિકતાનો પુરાવો નથી. તેમણે વધુમાં નોંધ્યું હતું કે પાસપોર્ટ અધિનિયમની જાેગવાઈ કેન્દ્ર સરકારને “ભારતના નાગરિક ન હોય તેવી વ્યક્તિને” પાસપોર્ટ જારી કરવાની મંજૂરી આપે છે જાે જાહેર હિતમાં આવું કરવું જરૂરી હોય.