ગ્રીનલેન્ડ શા માટે બન્યું દુનિયાનું નવું હોટસ્પોટ
અમેરિકા અને રશિયાની વચ્ચે આવેલું ગ્રીનલેન્ડ હવે ધીમે ધીમે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ વિસ્તાર બનતું જઈ રહ્યું છે. તેનું સૌથી મોટું કારણ છે દુનિયાનું ગરમ થવું અને આર્કટિકમાં બરફનું પીગળવું. જ્યારે બરફ ઓછો થઈ રહ્યો છે, ત્યારે ત્યાં નવા દરિયાઈ માર્ગો ખુલી રહ્યા છે અને જમીનની નીચે છુપાયેલા સંસાધનો પણ સામે આવી રહ્યા છે.
આ જ કારણથી ગ્રીનલેન્ડ હવે સેના, વેપાર અને કુદરતી સંસાધનોની દ્રષ્ટિએ પહેલા કરતા ક્યાંય વધુ જરૂરી બની ગયું છે. ધ ગાર્ડિયનના રિપોર્ટ અનુસાર, ગ્રીનલેન્ડ દુર્લભ ખનિજાેના મામલે દુનિયામાં આઠમા સ્થાને છે અને અહીં લગભગ ૧૫ લાખ ટન ખનિજ ભંડાર હોવાનો અંદાજ છે.
ટ્રમ્પે પોતાના પહેલા કાર્યકાળમાં પણ ગ્રીનલેન્ડને ખરીદવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. ત્યારે તેને ગંભીરતાથી લેવામાં આવ્યું ન હતું. તેને માત્ર રાજકીય નિવેદનબાજી કે દેખાડો માનીને અવગણવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ ઘણી બદલાઈ ગઈ છે. ટ્રમ્પ હવે તેના પર કબજાે કરવાની ધમકી આપી રહ્યા છે. હવે તેને ગંભીર ચેતવણી તરીકે જાેવામાં આવી રહ્યું છે.
આર્કટિકમાં બની રહ્યા છે વિશ્વના નવા વ્યાપારિક માર્ગો
આર્કટિક એવો વિસ્તાર છે, જ્યાં વિશ્વની ઘણી મોટી શક્તિઓ એકબીજાની ખૂબ નજીક આવી જાય છે. અહીં રશિયા, કેનેડા, અમેરિકા અને ગ્રીનલેન્ડ લગભગ સામસામે છે. આ જ કારણોસર આ વિસ્તારને લઈને દેશો વચ્ચે સ્પર્ધા વધી રહી છે.
આ સ્પર્ધાના ત્રણ મોટા કારણો છે-
૧. તેલ, ગેસ અને દુર્લભ ખનિજાે જેવા કુદરતી સંસાધનોની વધતી જરૂરિયાત
૨. વિશ્વભરમાં વધતો ભૂ-રાજકીય તણાવ, જ્યાં દરેક દેશ પોતાની તાકાત બતાવવા માંગે છે
૩. સૌથી મહત્વનું કારણ છે આબોહવા પરિવર્તન
દુનિયાના ગરમ થવાથી આર્કટિકનો બરફ ઝડપથી પીગળી રહ્યો છે. જે વિસ્તાર પહેલા બરફને કારણે છુપાયેલો રહેતો હતો, તે હવે ધીમે ધીમે ખુલી રહ્યો છે. એવું લાગી રહ્યું છે કે જાણે દુનિયાના નકશા પર એક નવો વિસ્તાર અચાનક ઉભરી આવ્યો હોય. આ નવી તક પર કબજાે જમાવવા માટે દેશો વચ્ચે સ્પર્ધા ચાલી રહી છે.
ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે ગ્રીનલેન્ડનું મહત્વ વધ્યું
ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે આર્કટિકમાં હવે નવા દરિયાઈ માર્ગો બની રહ્યા છે, જેનો ઉપયોગ વ્યાપારી જહાજાે કરી શકે છે. આ માર્ગો એશિયા, યુરોપ અને અમેરિકા વચ્ચેની મુસાફરીને ટૂંકી અને સસ્તી બનાવી શકે છે, તેથી મોટી શક્તિઓની નજર હવે તેના પર છે.ફક્ત દરિયાઈ માર્ગો જ નહીં, બરફ નીચે દટાયેલા કિંમતી કુદરતી સંસાધનો પણ હવે દેખાવા લાગ્યા છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ગ્રીનલેન્ડ અને આર્કટિક ક્ષેત્રમાં તેલ, ગેસ, દુર્લભ ખનિજાે અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ ધાતુઓનો મોટો ભંડાર મોજુદ છે. જેમ જેમ બરફ પીગળી રહ્યો છે, તેમ તેમ આ સંસાધનોને કાઢવાનું સરળ બનતું જાય છે. આ જ કારણ છે કે અમેરિકા, રશિયા અને અન્ય મોટી શક્તિઓ આ વિસ્તારમાં પોતાની હાજરી વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.આ બધા કારણોસર, ગ્રીનલેન્ડ હવે માત્ર બરફથી ઢંકાયેલો એક દૂરનો પ્રદેશ નથી રહ્યો. તે ધીમે ધીમે વૈશ્વિક રાજકારણનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની રહ્યું છે, જ્યાં ભવિષ્યમાં દેશો વચ્ચે સંઘર્ષ અને સ્પર્ધા વધી શકે છે.ગ્રીનલેન્ડ એકલું જ ફ્રાન્સ, બ્રિટન, સ્પેન, ઇટાલી અને જર્મની જેવા દેશોને ભેગા કરીને પણ તેમના કરતાં મોટું છે. જાે ટ્રમ્પ ક્યારેય ગ્રીનલેન્ડને અમેરિકાના કબજામાં લઈ આવે, તો તે અમેરિકાના ઇતિહાસનો સૌથી મોટો પ્રદેશ હશે.તે અલાસ્કા અને કેલિફોર્નિયા જેવા મોટા રાજ્યો કરતાં પણ મોટો હશે. આ જ કારણ છે કે ગ્રીનલેન્ડ અને સમગ્ર આર્કટિક પ્રદેશ આજે વિશ્વના રાજકારણમાં આટલો મહત્વપૂર્ણ બની ગયો છે.
આર્કટિક વિસ્તારમાં લિબિયા કરતાં મોટા વિસ્તારનો બરફ પીગળ્યો
છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આર્કટિક ક્ષેત્રમાં દરિયાઈ બરફનું સરેરાશ ક્ષેત્રફળ ૪૬ લાખ ચોરસ કિલોમીટર રહ્યું છે. આ ૧૯૮૧ થી ૨૦૧૦ ની સરેરાશની સરખામણીમાં ૨૭% ઓછું છે. જેટલો બરફ પીગળી ગયો છે, તેનું ક્ષેત્રફળ લગભગ આફ્રિકન દેશ લિબિયા જેટલું છે.બરફ પીગળવાને કારણે હવે આર્કટિક ક્ષેત્રમાં સમુદ્ર લાંબા સમય સુધી ખુલ્લો રહેવા લાગ્યો છે. પહેલાં અહીં એટલો જાડો બરફ જામી રહેતો હતો કે સામાન્ય જહાજાેનું પસાર થવું અશક્ય હતું. તે સમયે ફક્ત ખાસ આઇસ બ્રેકર જહાજાે જ આ વિસ્તારોમાં જઈ શકતા હતા. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ રહી છે અને સામાન્ય વ્યાપારી જહાજાે પણ આ માર્ગોનો ઉપયોગ કરવા લાગ્યા છે.આ નવા દરિયાઈ માર્ગોમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ નોર્ધન સી રૂટ (ઉત્તરીય દરિયાઈ માર્ગ) છે. આ માર્ગ રશિયાના આર્કટિક કિનારા સાથે-સાથે ચાલીને યુરોપને એશિયા સાથે જાેડે છે. આ માર્ગથી જહાજાેની મુસાફરી ઘણી ટૂંકી થઈ જાય છે, જેનાથી સમય અને ઇંધણ બંનેની બચત થાય છે. આ જ કારણોસર આ માર્ગ ઝડપથી લોકપ્રિય થઈ રહ્યો છે.રશિયા માટે નોર્ધન સી રૂટ ફક્ત એક દરિયાઈ માર્ગ નથી, પરંતુ તેની લાંબી રણનીતિનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. રશિયા આ માર્ગ દ્વારા વેપાર વધારવા માંગે છે અને આર્કટિકમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરવા માંગે છે.
આ જ કારણ છે કે તે આ માર્ગ પર બંદરગાહ, માળખાકીય સુવિધાઓ અને સૈન્યની હાજરી વધારવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. બરફ પીગળવાથી ખુલ્લા થયેલા આ દરિયાઈ માર્ગો હવે આર્કટિકને દુનિયાની મોટી શક્તિઓ માટે પહેલા કરતા પણ વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત કેનેડાના આર્કટિક ટાપુઓ વચ્ચેથી પસાર થતો નોર્થ-વેસ્ટ પેસેજ (ઉત્તર-પશ્ચિમી માર્ગ) અને ઉત્તર ધ્રુવ ઉપરથી પસાર થતો સેન્ટ્રલ આર્કટિક રૂટ પણ ભવિષ્યમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યા છે. આ માર્ગોથી યુરોપથી એશિયાની યાત્રાનો સમય ઘણો ઓછો થઈ શકે છે અને તે સુએઝ નહેરના વિકલ્પ બની શકે છે.
આર્કટિક વિસ્તારમાં અમેરિકા, રશિયા, ચીન તમામનો દાવો
વર્ષ ૨૦૨૫માં ‘ઇસ્તંબુલ બ્રિજ’ નામનું એક કન્ટેનર જહાજ ચીનથી બ્રિટન સુધી નોર્ધન સી રૂટથી માત્ર લગભગ ૨૦ દિવસમાં પહોંચી ગયું. સામાન્ય રીતે અન્ય માર્ગોથી આ જ મુસાફરી વધુ સમય લે છે.આ જ રીતે ૨૦૨૪માં રશિયા અને અમેરિકા વચ્ચે આવેલા બેરિંગ સ્ટ્રેટમાંથી ૬૬૫ જહાજાે પસાર થયા. આ સંખ્યા ૨૦૧૦ની સરખામણીમાં અનેક ગણી વધારે છે. એટલે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં જહાજાેની અવરજવર ઝડપથી વધી છે.જાેકે, જાેખમો હજુ પણ સમાપ્ત થયા નથી. ઘણી વાર ઉનાળામાં પણ બરફ અચાનક જામી જાય છે અને જહાજાે તેમાં ફસાઈ જાય છે. તેથી આ માર્ગો ફાયદાકારક તો છે, પરંતુ સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત હજુ નથી.આર્કટિક વિસ્તારને લઈને દેશો વચ્ચે તણાવ પણ વધી રહ્યો છે. કેનેડા, ડેનમાર્ક, નોર્વે, રશિયા અને અમેરિકા બધા આ ક્ષેત્ર પર પોતાના દાવા રાખે છે.કારણ સ્પષ્ટ છે કે અહીં નવા દરિયાઈ માર્ગો છે અને ભવિષ્યમાં મોટા સંસાધનો મળવાની આશા છે. અમેરિકાની ગ્રીનલેન્ડમાં પહેલેથી જ સૈન્ય હાજરી છે, જ્યાં એક સૈન્ય અડ્ડો મિસાઈલ વોર્નિંગ અને સ્પેસ સર્વેલન્સનું કામ કરે છે.રશિયાએ પણ છેલ્લા દસ વર્ષમાં ઘણા સૈન્ય મથકો ખોલ્યા છે અને જૂના સોવિયેત યુગના અડ્ડાઓને ફરીથી સક્રિય કર્યા છે. ૨૦૧૮માં ચીને પોતાને ‘નિયર આર્કટિક કન્ટ્રી‘ ગણાવ્યું જેથી આ વિસ્તારમાં પોતાની ભૂમિકા વધારી શકે.નિષ્ણાતોના મતે છેલ્લા ૧૦ થી ૧૫ વર્ષમાં આર્કટિકમાં સૈન્ય ગતિવિધિઓ ઘણી વધી છે. ૨૦૨૨માં યુક્રેન યુદ્ધ પછી પરિસ્થિતિ વધુ બદલાઈ ગઈ છે. હવે આર્કટિક માત્ર બરફ અને ઠંડીનો વિસ્તાર રહ્યો નથી, પરંતુ દુનિયાની મોટી શક્તિઓ વચ્ચે મુકાબલા અને રણનીતિનું નવું મેદાન બનતું જઈ રહ્યું છે.
ગ્રીનલેન્ડમાંથી ઘટતા બરફે દુનિયાની દિલચસ્પી વધારી છે
ફિનલેન્ડ અને સ્વીડનના નાટોમાં જાેડાવાથી સુરક્ષા સ્થિતિમાં મોટો બદલાવ આવ્યો છે. આનાથી રશિયાના પ્રયાસો વધુ તેજ બન્યા છે કે તે કોલા આઇલેન્ડ અને બેરેન્ટ્સ વિસ્તાર જેવા ક્ષેત્રો પર પોતાનો નિયંત્રણ જાળવી રાખે. યુક્રેન યુદ્ધ છતાં રશિયાએ આર્કટિકમાં પોતાની હાજરી જાળવી રાખી છે. ફિનલેન્ડ અને સ્વીડનના દ્ગછ્ર્ંમાં જાેડાવાથી આર્કટિક વિસ્તારની સુરક્ષા સ્થિતિ ઘણી બદલાઈ ગઈ છે. પહેલાં આ બંને દેશો દ્ગછ્ર્ંની બહાર હતા, પરંતુ હવે તેમના જાેડાવાથી દ્ગછ્ર્ં સીધું રશિયાની ઉત્તરીય સરહદની વધુ નજીક પહોંચી ગયું છે. આનાથી રશિયાની ચિંતા વધી ગઈ છે. આ જ કારણોસર રશિયા પોતાના પ્રયાસો તેજ કરી રહ્યું છે કે તે કોલા દ્વીપકલ્પ અને બેરેન્ટ્સ સાગર જેવા વિસ્તારો પર પોતાનું મજબૂત નિયંત્રણ જાળવી રાખે. આ ક્ષેત્રો રશિયા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે અહીં તેની નૌકાદળ અને પરમાણુ ક્ષમતા સાથે સંકળાયેલા ઠેકાણાંઓ આવેલા છે. યુક્રેન યુદ્ધમાં વ્યસ્ત હોવા છતાં રશિયાએ આર્કટિકમાં પોતાની સૈન્ય હાજરી નબળી પડવા દીધી નથી.બીજી તરફ નાટો દેશો પણ પાછળ નથી. તેઓ આર્કટિકમાં પોતાની નૌકાદળની તાકાત વધારી રહ્યા છે અને ખાસ કરીને નવા આઇસબ્રેકર જહાજાે બનાવવાની જાહેરાતો કરવામાં આવી રહી છે, જેથી બર્ફીલા સમુદ્રોમાં તેમની પહોંચ જળવાઈ રહે.નાટોના વિસ્તરણ પછી ડેનમાર્કની વાયુસેના હવે નોર્વે, ફિનલેન્ડ અને સ્વીડન સાથે પહેલા કરતા વધુ મળીને સૈન્ય અભ્યાસ અને દેખરેખ કરી રહી છે. આ વિસ્તારમાં ચીનનો રસ પણ વધી રહ્યો છે. વર્ષ ૨૦૨૪માં ચીને પોતાના ત્રણ આઇસબ્રેકર જહાજ આર્કટિક મોકલ્યા.
ગ્રીનલેન્ડ શા માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે
ગ્રીનલેન્ડ દુનિયાના ઉત્તરમાં, આર્કટિક વિસ્તારમાં આવેલું છે. તે અમેરિકા અને યુરોપની વચ્ચે આવેલું છે, તેથી તેનું સ્થાન ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.ગ્રીનલેન્ડમાં હજુ સુધી દુર્લભ ખનિજાેનું મોટા પાયે ખનન થઈ શક્યું નથી, કારણ કે આ વિસ્તાર ખૂબ જ દુર્ગમ છે. ગ્રીનલેન્ડનો લગભગ ૮૦% ભાગ બરફથી ઢંકાયેલો છે.વર્ષના મોટાભાગના સમયમાં ત્યાં પહોંચવું અત્યંત મુશ્કેલ હોય છે. માત્ર લગભગ ૨૦% વિસ્તાર જ બરફમુક્ત છે. પરંતુ જેમ જેમ આબોહવા સંકટને કારણે બરફ પીછેહઠ કરી રહ્યો છે, તેમ તેમ જમીન નીચે દટાયેલા નવા ખનિજ સંસાધનો સામે આવવા લાગ્યા છે.આ જ કારણસર દુનિયાની મોટી શક્તિઓની નજર ગ્રીનલેન્ડ અને સમગ્ર આર્કટિક વિસ્તાર પર સતત ટકેલી છે. આવનારા સમયમાં આ વિસ્તાર માત્ર કુદરતી જ નહીં, પરંતુ રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ પણ વધુ મહત્વનો બની શકે છે.ગ્રીનલેન્ડમાં તેલ, ગેસ અને ઘણા કિંમતી ખનિજાે મળવાની સંભાવના છે, જેમની જરૂરિયાત ભવિષ્યમાં વધશે.અહીં અમેરિકાનો એક સૈન્ય અડ્ડો છે, જ્યાંથી મિસાઈલો, અવકાશ પ્રવૃત્તિઓ અને સુરક્ષા સંબંધિત બાબતો પર નજર રાખવામાં આવે છે.અમેરિકા, રશિયા અને ચીન જેવા મોટા દેશો ગ્રીનલેન્ડ અને આસપાસના વિસ્તારમાં વધુ સક્રિય થવા માંગે છે, કારણ કે તે તેમની સુરક્ષા અને વેપાર સાથે જાેડાયેલું છે.ગ્રીનલેન્ડ ડેનમાર્ક સાથે જાેડાયેલું છે અને ડેનમાર્ક નાટોનું સભ્ય છે, તેથી પશ્ચિમી દેશો માટે પણ આ વિસ્તાર મહત્વનો છે.
ગ્રીનલેન્ડને જાણો
ગ્રીનલેન્ડમાં ૫૭ હજાર લોકો રહે છે, તે ડેનમાર્કનો એક સ્વાયત્ત પ્રદેશ છે. ગ્રીનલેન્ડ દુનિયાનો સૌથી મોટો ટાપુ છે, જેનું ક્ષેત્રફળ લગભગ ૨૧ લાખ ચોરસ કિમી છે. ગ્રીનલેન્ડનો ૮૫% ભાગ ૧.૯ માઇલ (૩ કિમી) જાડી બરફની ચાદરથી ઢંકાયેલો છે. તેમાં દુનિયાનું ૧૦% તાજું પાણી છે. તે ઉત્તર એટલાન્ટિક અને આર્કટિક મહાસાગરની વચ્ચે છે. ગ્રીનલેન્ડ જળવાયુ પરિવર્તનના સંકટ સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે. ગ્રીનલેન્ડમાં નિયોડાયમિયમ, પ્રાસિયોડાયમિયમ, ડિસપ્રોસિયમ, ટર્બિયમ અને યુરેનિયમ જેવા અનેક દુર્લભ ખનિજાેનો ભંડાર છે. આ ખનિજાે ઇલેક્ટ્રિક વાહનોના ઉત્પાદનમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.આ ઉપરાંત, દુનિયામાં સતત વધી રહેલા ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે ગ્રીનલેન્ડ અને આર્કટિક મહાદ્વીપનો બરફ ઝડપથી પીગળી રહ્યો છે. આવા સંજાેગોમાં આ સ્થળનું વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક મહત્વ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. અહીં ખનનનું કામ કરતી કંપનીઓમાં ચીનનો પણ મોટો હિસ્સો છે.આ પહેલીવાર નથી જ્યારે કોઈ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિએ ગ્રીનલેન્ડ ખરીદવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હોય. આ પહેલા ૧૯૪૬માં તત્કાલીન અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ હેરી ટ્રૂમેને ડેનમાર્ક પાસેથી ૧૦ કરોડ ડોલરમાં આ બર્ફીલા ટાપુને ખરીદવાની ઓફર કરી હતી. ગ્રીનલેન્ડના ઉત્તર-પશ્ચિમ ક્ષેત્રમાં અમેરિકી વાયુસેનાનો અડ્ડો છે, જ્યાં લગભગ ૬૦૦ સૈનિકો તૈનાત છે.
ગ્રીનલેન્ડ ભારત માટે શા માટે જરૂરી છે
આર્કટિક ક્ષેત્રમાં આવેલું ગ્રીનલેન્ડ, ભારત માટે એટલા માટે મહત્વનું છે કારણ કે આર્કટિકમાં થઈ રહેલા આબોહવા પરિવર્તનોની સીધી અસર ભારતીય ચોમાસા અને હિમાલયના ગ્લેશિયરો પર પડે છે.વૈજ્ઞાનિકોના મતે આર્કટિક વિશ્વના બાકીના ભાગોની સરખામણીમાં લગભગ ચાર ગણી ઝડપથી ગરમ થઈ રહ્યું છે. ગ્રીનલેન્ડની વિશાળ બર્ફીલી ચાદર પીગળવાથી સમુદ્રનું જળસ્તર વધે છે અને તેની અસર ભારતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો અને હવામાનની પેટર્ન પર પણ પડી શકે છે.બીજું મોટું કારણ વિજ્ઞાન અને સંશોધન છે. ભારત ૨૦૦૭ થી આર્કટિકમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કરી રહ્યું છે અને નોર્વેના સ્વાલબાર્ડ ક્ષેત્રમાં ભારતનું ‘હિમાદ્રી’ રિસર્ચ સ્ટેશન કાર્યરત છે.
ગ્રીનલેન્ડ અને આસપાસના આર્કટિક પ્રદેશોમાંથી મળતો ડેટા ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને એ સમજવામાં મદદ કરે છે કે આર્કટિકમાં બરફ પીગળવાની અસર હિમાલય અને ભારતની નદીઓ પર કેવી રીતે પડશે, જેના પર દેશની મોટી વસ્તી ર્નિભર છે.ગ્રીનલેન્ડ વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક રીતે પણ ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ છે. આર્કટિકમાં બરફ ઓછો થવાથી નવા દરિયાઈ માર્ગો ખુલી રહ્યા છે, જે યુરોપ અને એશિયા વચ્ચેના પ્રવાસનો સમય ઘણો ઘટાડી શકે છે.આ ઉપરાંત ગ્રીનલેન્ડમાં દુર્લભ ખનિજાે મોબાઇલ, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અને આધુનિક ટેકનોલોજી માટે જરૂરી છે. ભારત તેની આર્કટિક નીતિ હેઠળ આ સંસાધનોમાં ટકાઉ અને નિયમો અનુસાર સહયોગ અને રોકાણની તકો શોધી રહ્યું છે.