ઈરાન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તેમના યુદ્ધવિરામને લંબાવવા માટે ચર્ચા કરી રહ્યા છે જેથી તેહરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ સહિતના મુદ્દાઓ પર વાટાઘાટો શરૂ કરી શકાય, જ્યાં વોશિંગ્ટન આગ્રહ રાખે છે કે ઈરાન પરમાણુ શસ્ત્રો બનાવી શકશે નહીં.
જ્યારે જૂનમાં ઇઝરાયલ અને યુએસ દ્વારા બોમ્બમારો કરવામાં આવ્યો ત્યારે ઈરાનના યુરેનિયમ સંવર્ધન માળખાનો મોટો ભાગ નાશ પામ્યો હતો અથવા ખરાબ રીતે નુકસાન થયું હતું, ત્યારે તેણે એકત્રિત કરેલા અત્યંત સમૃદ્ધ યુરેનિયમનો મોટો ભાગ બચી ગયો હોવાનું માનવામાં આવે છે. પરમાણુ વાટાઘાટો પહેલા તે સૌથી મોટી યુએસ ચિંતા છે.
શુક્રવારે ટ્રમ્પે એક સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં કહ્યું હતું કે ઈરાને સંમત થવું જાેઈએ કે અગાઉના યુએસ હુમલા પછી ભૂગર્ભમાં દટાયેલા સમૃદ્ધ યુરેનિયમને “ખોદવામાં” આવે અને ઈરાન અને યુએન પરમાણુ નિરીક્ષક સંસ્થા સાથે સંકલનમાં નાશ કરવામાં આવે.
અત્યંત સમૃદ્ધ યુરેનિયમ શું છે?
પ્લુટોનિયમ સાથે બે વિભાજન સામગ્રીમાંથી એક, જેની મદદથી પરમાણુ બોમ્બનો મુખ્ય ભાગ બનાવી શકાય છે.
જ્યારે પ્લુટોનિયમ સામાન્ય રીતે પરમાણુ રિએક્ટરના વપરાયેલા ઇંધણમાંથી કાઢવામાં આવે છે, જેમાં મોટા અને ખૂબ જ દૃશ્યમાન માળખાની જરૂર પડે છે, ત્યારે યુરેનિયમને એવા સેન્ટ્રીફ્યુજનો ઉપયોગ કરીને સમૃદ્ધ કરી શકાય છે જેનો ફૂટપ્રિન્ટ ઘણો ઓછો હોય છે.
જૂનમાં ઇઝરાયલ અને યુ.એસ. દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો ત્યારે ઇરાનના ત્રણ સંવર્ધન સ્થળોમાંથી બે ભૂગર્ભમાં કાર્યરત હોવાનું જાણવા મળે છે. જમીન ઉપરનું એક સ્પષ્ટ રીતે નાશ પામ્યું હતું.
યુરેનિયમ ?૨૦% શુદ્ધતા અને લગભગ ૯૦% જેટલા શસ્ત્ર-ગ્રેડ સુધી પહોંચ્યા પછી ખૂબ જ સમૃદ્ધ થાય છે.
આધુનિક રિએક્ટર સામાન્ય રીતે ૫% સુધી સમૃદ્ધ ઇંધણનો ઉપયોગ કરે છે, પરંતુ કેટલાક ઉચ્ચ સ્તર સુધી સમૃદ્ધ ઇંધણનો ઉપયોગ કરે છે. જે યુ.એસ. પરમાણુ સબમરીનને શક્તિ આપે છે તે ૯૦% થી વધુ સમૃદ્ધ ઇંધણનો ઉપયોગ કરે છે.
ઈરાન પાસે કેટલું છે?
ઈરાને જૂનના હુમલા પછી યુએન પરમાણુ નિરીક્ષકને તેના સમૃદ્ધ યુરેનિયમના ભાવિ વિશે જાણ કરી નથી અથવા તેના નિરીક્ષકોને તે સ્થળોએ પાછા ફરવા દીધા નથી જ્યાં તે સંગ્રહિત હતું.
આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઉર્જા એજન્સીનો અંદાજ છે કે ૧૩ જૂને જ્યારે પ્રથમ ઇઝરાયલી બોમ્બ પડ્યા ત્યારે ઇરાન પાસે આ જથ્થો હતો:
– ૪૪૦.૯ કિલોગ્રામ ૬૦% સુધી સમૃદ્ધ
– ૧૮૪.૧ કિલોગ્રામ ૨૦% સુધી સમૃદ્ધ
– ૬,૦૨૪.૪ કિલોગ્રામ ૫% સુધી સમૃદ્ધ
– ૨,૩૯૧.૧ કિલોગ્રામ ૨% સુધી સમૃદ્ધ
ૈંછઈછ માપદંડ મુજબ, ૬૦% જથ્થો પૂરતો છે, જાે વધુ સમૃદ્ધ કરવામાં આવે તો, ૧૦ પરમાણુ શસ્ત્રો માટે. ૨૦% સ્ટોક એક માટે પૂરતો હશે અને ૫% સ્ટોક ૧૨ ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
કેટલું બચ્યું છે તે સ્પષ્ટ નથી. ૈંછઈછના વડા રાફેલ ગ્રોસીએ કહ્યું છે કે તેમની એજન્સી માને છે કે ૬૦% સ્ટોકમાંથી “૨૦૦ કિલોથી થોડો વધુ” ઇસ્ફહાનમાં એક ટનલ કોમ્પ્લેક્સમાં સંગ્રહિત છે જે જૂનના હુમલાથી મોટાભાગે સુરક્ષિત હોવાનું જણાય છે. તેમણે કહ્યું કે કેટલાક નતાન્ઝ પરમાણુ સ્થળ પર પણ હતા.
ચિંતા શા માટે?
અમેરિકાની ચિંતા ૬૦% સામગ્રી પર કેન્દ્રિત છે કારણ કે તે સૌથી સરળ અને તેથી બોમ્બ બનાવવા માટે ઝડપી હશે. વોશિંગ્ટન ઇચ્છે છે કે તે દૂર થઈ જાય. ઈરાન પરમાણુ શસ્ત્રો શોધવાનો ઇનકાર કરે છે.
જેમ જેમ યુરેનિયમનું સંવર્ધન સ્તર વધે છે, તેમ તેમ વધુ સમૃદ્ધ બનાવવાનું ઘાતાંકીય રીતે સરળ બને છે. ૬૦% થી ૯૦% સુધી પહોંચવું એ અસંવર્ધનથી ૫% સુધી પહોંચવા કરતાં વધુ સરળ છે.
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન અને મુખ્ય શક્તિઓ વચ્ચેના પરમાણુ કરારમાંથી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને બહાર કાઢ્યું જેણે તેહરાનને હાલ કરતાં પરમાણુ બોમ્બ બનાવવાથી ઘણા વધુ અંતરે રાખ્યું હતું. ૨૦૧૮ માં યુ.એસ.ના ખસી જવાથી આ કરાર તૂટી ગયો, અને ઈરાને ઝડપથી તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ વિસ્તૃત કર્યો.
૨૦૧૫ ના તે કરાર હેઠળ, ઈરાને ૩.૬૭% થી વધુ સમૃદ્ધિ કરી ન હતી.
જાેકે, ૯૦% પર પણ, તે બોમ્બના મુખ્ય ભાગનું ઉત્પાદન કરવા માટે વધુ પગલાં લે છે. જ્યારે તે સમૃદ્ધ થાય છે, ત્યારે યુરેનિયમ ગેસ સ્વરૂપમાં હોય છે. પછી તેને શસ્ત્રમાં ઉપયોગ માટે ધાતુમાં ફેરવવું આવશ્યક છે.
શું તમે તેને ખસેડી શકો છો?
હા. જૂન હુમલા પહેલા ઈરાને ૈંછઈછ ની દેખરેખ હેઠળના સ્થળો વચ્ચે સમૃદ્ધ સામગ્રી ખસેડી હતી.
૨૦૧૫ ના કરાર અને તેના પૂર્વગામી હેઠળ, ઈરાનના ૨૦% સુધી સમૃદ્ધ યુરેનિયમના સ્ટોકને પાતળું કરવામાં આવ્યું હતું અથવા રિએક્ટર ફ્યુઅલ પ્લેટમાં ફેરવવામાં આવ્યા હતા અને દેશની બહાર મોકલવામાં આવ્યા હતા.
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અત્યંત સમૃદ્ધ યુરેનિયમ જેવી પરમાણુ સામગ્રી ખસેડવી એ એક સંવેદનશીલ પરંતુ પ્રમાણમાં નિયમિત પ્રક્રિયા છે.
“તેમાં થોડી સાવચેતીની જરૂર છે પરંતુ તેને ખસેડી શકાય છે,” ગ્રોસીએ માર્ચમાં ઁમ્જી ને જણાવ્યું હતું જ્યારે ૬૦% સામગ્રી વિશે પૂછવામાં આવ્યું હતું.
શું ઈરાન તે આપશે?
ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતાએ નિર્દેશ જારી કર્યો છે કે ૬૦% સામગ્રી વિદેશમાં મોકલવી જાેઈએ નહીં, બે વરિષ્ઠ ઈરાની સૂત્રોએ ગયા અઠવાડિયે જણાવ્યું હતું.
ઈરાની સૂત્રો કહે છે કે તેહરાન તેનો અડધો ભાગ ત્રીજા દેશમાં મોકલવા માટે સંમત થઈ શકે છે, બદલામાં ૫% સુધી સમૃદ્ધ યુરેનિયમ પ્રાપ્ત કરશે, અને બાકીનો અડધો ભાગ ઈરાનની અંદર પાતળો કરશે.