જનજાતીય બાબતોના મંત્રાલયે આજે હાઇબ્રિડ વર્કશોપ મોડમાં જનજાતીય ભાષાઓ અંગે કાર્યકારી જૂથની પ્રથમ બેઠક યોજી હતી. આ બેઠકની અધ્યક્ષતા જનજાતીય બાબતોના મંત્રાલયના સચિવ શ્રીમતી રંજના ચોપરાએ કરી હતી. બેઠકમાં ભાષા સમિતિના અધ્યક્ષ પદ્મશ્રી ચામૂ કૃષ્ણ શાસ્ત્રી અને સાહિત્ય અકાદમીના પૂર્વ સચિવ ડૉ. કે. શ્રીનિવાસ રાવ સહિત દેશભરના પ્રખ્યાત ભાષાશાસ્ત્રીઓ, શિક્ષણવિદો, સંશોધકો અને સમુદાયના ભાષા પ્રેક્ટિશનરોએ ભાગ લીધો હતો.
મંત્રાલય દ્વારા સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયન લેંગ્વેજિસ, દિલ્હી, ધારવાડ અને કાનપુર ખાતેના ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ ટેકનોલોજી, તેજપુર યુનિવર્સિટી, મણિપુર યુનિવર્સિટી, આસામ યુનિવર્સિટી, સિક્કિમ યુનિવર્સિટી, લિવિંગ ટંગ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર એન્ડેન્જર્ડ લેંગ્વેજિસ, કાઉન્સિલ ફોર ડાયવર્સિટી એન્ડ ઇનોવેશન અને ભાષા સમિતિ સહિતની અગ્રણી સંસ્થાઓના સભ્યો સાથે આ વર્કિંગ ગ્રુપની રચના કરવામાં આવી હતી. આ વર્કિંગ ગ્રુપ દેશભરમાં જનજાતીય ભાષાઓના દસ્તાવેજીકરણ, સંરક્ષણ, સંશોધન અને પ્રચાર-પ્રસાર માટેના પ્રયાસોનું માર્ગદર્શન કરશે.
ભાષા સંરક્ષણ અને સમુદાયની ભાગીદારી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત: બેઠકમાં બોલતા, જનજાતીય બાબતોના મંત્રાલયના સચિવ શ્રીમતી રંજના ચોપરાએ જનજાતીય સમુદાયો વચ્ચે કલ્યાણકારી પહેલોની પહોંચ અને અસરકારક વિતરણમાં સુધારો કરવા માટે ભાષાના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ‘આદિ વાણી‘, જે પ્રેક્ટિશનરો અને વહીવટકર્તાઓ માટે અનુવાદ સાધન તરીકે શરૂ થઈ હતી, તે કોર્પોરા, પ્રાઇમર્સ, શબ્દકોશો અને સામુદાયિક વાર્તાઓને એકસાથે લાવતી એક વ્યાપક ભાષા રિપોઝિટરી તરીકે વિકસિત થવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેમણે પ્રારંભિક વર્ષો દરમિયાન શીખવાના અંતરને દૂર કરવામાં માતૃભાષા આધારિત બહુભાષી શિક્ષણના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો અને પ્રયાસોનું પુનરાવર્તન ટાળીને, સંસ્થાઓ અને વિદ્વાનો દ્વારા અગાઉ હાથ ધરવામાં આવેલા કામને એક સામાન્ય મંચ પર એકસાથે લાવવા આહ્વાન કર્યું હતું.
જનજાતીય ભાષા દસ્તાવેજીકરણ માટેનો રોડમેપ: આ પહેલનો સંદર્ભ રજૂ કરતા, સંયુક્ત સચિવે જનજાતીય સમુદાયોની સમૃદ્ધ ભાષાકીય વિવિધતા અને તેમની ભાષાઓના દસ્તાવેજીકરણ અને સંરક્ષણની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે વર્કિંગ ગ્રુપ માટે સૂચિત માળખાની રૂપરેખા આપી હતી, જેમાં જનજાતીય ભાષાઓની રાષ્ટ્રીય બેઝલાઇન, સંશોધન અને શિષ્યવૃત્તિ, ડિજિટલ દસ્તાવેજીકરણ અને ભાષા તકનીક, મૌખિક પરંપરાઓ અને સાંસ્કૃતિક સંસાધનોનું સમુદાય સંચાલિત દસ્તાવેજીકરણ, બહુભાષી શિક્ષણ અને શિક્ષણ સામગ્રી, તથા ટ્રાઇબલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ (્ઇૈંજ), યુનિવર્સિટીઓ અને અન્ય સંસ્થાઓ વચ્ચેની ભાગીદારીનો સમાવેશ થાય છે.
આદિ વાણી: નેશનલ ટ્રાઇબલ લેંગ્વેજ રિપોઝિટરીનું નિર્માણ: બેઠકમાં મંત્રાલયના સહયોગથી ૈંૈં્ દિલ્હી દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ ‘આદિ વાણી‘ ની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. આ પ્લેટફોર્મ નવ જનજાતીય ભાષાઓમાં ટેક્સ્ટ-ટુ-ટેક્સ્ટ અનુવાદ પ્રદાન કરે છે, જેમાં સ્પીચ, ઓપ્ટિકલ કેરેક્ટર રેકગ્નિશન (ર્ંઝ્રઇ) અને વિડિયો સબટાઇટલિંગ સુવિધાઓ સામેલ છે. તે ્ઇૈંજ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ૩૦૦ થી વધુ પ્રાઇમર્સ સુધી શોધી શકાય તેવી પહોંચ પણ પ્રદાન કરે છે. રાજ્યના ્ઇૈંજ એ દસ ભાષાઓમાં આશરે ૧૩.૯ લાખ ટેક્સ્ટ વાક્યો અને આશરે ૩૦૦ કલાકનો સ્પીચ ડેટા આપ્યો છે. આ પ્લેટફોર્મે ૪૮,૦૦૦ થી વધુ એન્ડ્રોઇડ ડાઉનલોડ્સ અને આશરે ૬,૫૦૦ માસિક વપરાશકર્તાઓ નોંધ્યા છે. ૈંૈં્ દિલ્હીએ ડેટાસેટ્સના ભાષાકીય માન્યતા, સ્પેલિંગ અને ઓર્થોગ્રાફીના માનકીકરણ, અને આયોજિત પાયલોટ માટે ડોમેન-વિશિષ્ટ શબ્દભંડોળના વિકાસમાં વર્કિંગ ગ્રુપના સમર્થનની માંગ કરી હતી.
ભારતીય ભાષાઓના વિકાસ માટેના સાત સ્તંભો: ‘ભાષા સમિતિ‘ના અધ્યક્ષ પદ્મશ્રી ચામુ કૃષ્ણ શાસ્ત્રીએ કોઈપણ ભારતીય ભાષાના વિકાસ માટે આવશ્યક એવા સાત સ્તંભો દર્શાવ્યા છે: બોલનારાઓમાં તેમની માતૃભાષા પર સતત પ્રભુત્વ; શિક્ષણ, વહીવટ, સંચાર અને મનોરંજનમાં ભાષાનો ઉપયોગ; સમકાલીન સાહિત્ય અને જ્ઞાનસભર સામગ્રી; બદલાતી જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે શબ્દોનું સતત સર્જન; ટેકનોલોજીનો સ્વીકાર; ઓનલાઇન અને ઓફલાઇન એમ બંને પ્રકારની શિક્ષણ-અધ્યયન સામગ્રી અને પ્રણાલીઓ; તથા કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો, કોર્પોરેટ ક્ષેત્ર અને સમગ્ર સમાજ તરફથી મળતું સમર્થન. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભાષા વિકાસના તમામ પ્રયાસોના કેન્દ્રમાં ભાષા બોલનારા લોકો જ હોવા જાેઈએ.
માનનીય પ્રધાનમંત્રીના શબ્દોને યાદ કરતા કે ભારતની તમામ માતૃભાષાઓ રાષ્ટ્રીય ભાષાઓ છે, તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કોઈપણ ભાષાને નાની કે મોટી ગણવી જાેઈએ નહીં. તેમણે ‘એક ભારત શ્રેષ્ઠ ભારત‘ ની ભાવનાથી ભાષાકીય વિવિધતાની ઉજવણી કરવા આહ્વાન કર્યું હતું, જ્યાં વિવિધતા એ સુંદરતા છે અને એકતા એ શક્તિ છે, અને વિવિધ ભાષાઓના વક્તાઓ વચ્ચે નિકટતા અને પરસ્પર આદરની ભાવનાને પ્રોત્સાહિત કરી હતી. તેમણે ભાષા સમિતિ, કેન્દ્રીય અને રાજ્યની જનજાતીય યુનિવર્સિટીઓ, ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ સોશિયલ સાયન્સ રિસર્ચ (ૈંઝ્રજીજીઇ) અને શિક્ષણ મંત્રાલયના ૈંદ્ભજી વિભાગ વચ્ચે સહયોગ સૂચવ્યો હતો, જેણે ૩૮ જનજાતીય અહ્યાસ પ્રોજેક્ટ્સને સમર્થન આપ્યું છે. તેમણે વર્કિંગ ગ્રુપને લક્ષિત કામગીરી માટે પ્રાથમિકતાવાળા ક્ષેત્રોની ઓળખ કરવા વિનંતી કરી હતી.
દસ્તાવેજીકરણ અને પુનરુજ્જીવન માટેનો પ્લાન: સાહિત્ય અકાદમીના પૂર્વ સચિવ ડૉ. કે. શ્રીનિવાસ રાવે જનજાતીય ભાષાના દસ્તાવેજીકરણ અને પુનરુજ્જીવન માટેનો પ્લાન રજૂ કર્યો હતો. આ દરખાસ્તોમાં શોધી શકાય તેવા રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝમાં લેખકો, વિદ્વાનો અને સંસાધનોની રાજ્યવાર અને ભાષાવાર ડિરેક્ટરીઓ; તાલીમબદ્ધ જનજાતીય યુવાનો સાથે સંશોધકો તરીકે જિલ્લા કક્ષાના સામુદાયિક સંસાધન જૂથો; વર્તમાન જનજાતીય ભાષા સંસ્થાઓનું પુનરુજ્જીવન; આદિ વાણી દ્વારા હોસ્ટ કરાયેલા સામુદાયિક ડિજિટલ આર્કાઇવ્સ; અને ત્રિમાસિક સમીક્ષાઓ સાથેનો બે વર્ષનો એક્શન પ્લાન સામેલ હતો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જનજાતીય સમુદાયોએ વિકસિત ભારતના વિઝનના ભાગરૂપે પોતાના ભાષા સંસાધનો સક્રિયપણે બનાવવા જાેઈએ અને તેમાં યોગદાન આપવું જાેઈએ.
સંસ્થાકીય સહયોગ અને ભાષા તકનીક: ઝ્રૈંૈંન્, મૈસૂરના નિયામક પ્રો. બસવરાજ કુડાગોંટીએ તબક્કાવાર ભાષાઓને પ્રાથમિકતા આપવા, કોઓર્ડિનેટર્સ સાથે પ્રદેશવાર ટીમોની સ્થાપના કરવા અને એક સામાન્ય રિપોઝિટરી વિકસાવવાનું સૂચન કર્યું હતું જેમાં સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિગત સંશોધકો યોગદાન આપી શકે. ઝ્રૈંૈંન્ ના પૂર્વ નિયામક પ્રો. શૈલેન્દ્ર મોહને સમુદાયો, શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓ વચ્ચે ત્રિ-પક્ષીય ભાગીદારીના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને તમામ રાજ્યોમાં જનજાતીય ભાષાઓ અને માતૃભાષાઓનો એટલાસ (નકશા-સંગ્રહ) તૈયાર કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો.
ર્ઝ્રડ્ઢૈંદ્ગના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર ડૉ. કાર્તિક નારાયણને સામાન્ય મેટાડેટા ધોરણો દ્વારા સમર્થિત ડિજિટલ આર્કાઇવ્સના એક ફેડરેટેડ નેટવર્કનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો, જેમાં આદિ વાણી નેશનલ ગેટવે તરીકે સેવા આપશે. તેમણે આ પહેલને સમર્થન આપવા માટે ર્ઝ્રડ્ઢૈંદ્ગ ના સ્પીચ ડેટાસેટ્સ અને કોમ્યુનિટી ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામ્સ પણ ઓફર કર્યા હતા.
તેજપુર યુનિવર્સિટીના ડૉ. અમાલેશ ગોપે ટોનલ ભાષાઓ માટેની સ્પીચ ટેકનોલોજીમાં કુશળતાની સાથે ઉત્તર-પૂર્વની ભાષાઓ માટેના શબ્દકોશો અને સ્પીચ ડેટાસેટ્સ ઓફર કર્યા હતા. ૈંૈં્ કાનપુરના ડૉ. ચૈત્ર પુટ્ટાસ્વામીએ ભાષા દસ્તાવેજીકરણમાં સમુદાયના સભ્યોને તાલીમ આપવાના અને સમાંતર કોર્પોરા વિકસાવવા માટે આકર્ષક, નોન-વર્બલ પ્રોમ્પ્ટ્સનો ઉપયોગ કરવાના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. આસામ યુનિવર્સિટીના ડૉ. મોનાલી લોંગમાઇલાઈ એ સમુદાય-આધારિત બોડો અને દિમાસા હેરિટેજ ડિજિટલ આર્કાઇવ પરના તેમના કામને શેર કર્યું હતું, જ્યારે સિક્કિમ યુનિવર્સિટીના ડૉ. સમર સિંહાએ શાળાના વિષયો માટે જનજાતીય ભાષાઓમાં તકનીકી શબ્દભંડોળ વિકસાવવાની અને નાની ભાષાઓ માટે યોગ્ય ભાષા-આયોજન અભિગમ અપનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. અન્ય સભ્યોએ પણ તેમના ક્ષેત્રના અનુભવો શેર કર્યા હતા અને સંસ્થાકીય તથા તકનીકી સમર્થન ઓફર કર્યું હતું.
શિક્ષણમાં જનજાતીય ભાષાઓનું એકીકરણ: નેશનલ એજ્યુકેશન સોસાયટી ફોર ટ્રાઇબલ સ્ટુડન્ટ્સ (દ્ગઈજી્જી) ના પ્રતિનિધિઓએ ૧.૭ લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓને સેવા આપતી ૫૨૫થી વધુ એકલવ્ય મોડેલ રેસિડેન્શિયલ શાળાઓની વર્ગખંડોમાં પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે એમ પણ નોંધ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય રિપોઝિટરીને સમૃદ્ધ બનાવવા માટે વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને વાલીઓ વાર્તાઓ, કવિતાઓ અને અન્ય સામગ્રીનું યોગદાન આપી શકે છે.
બેઠકનું સમાપન કરતા શ્રીમતી રંજના ચોપરાએ સભ્યોને તેઓએ કામ કર્યું હોય તેવી ભાષાઓની વિગતો અને તેમની પાસે ઉપલબ્ધ સંસાધનો શેર કરવા વિનંતી કરી હતી, જેથી ૈંૈં્ દિલ્હીના સમન્વયથી આને પ્લેટફોર્મમાં એકીકૃત કરી શકાય. તેમણે જણાવ્યું હતું કે મંત્રાલય એજન્ડા આઇટમ્સ પરિપત્રિત કરશે અને કામ આગળ ધપાવવા માટે એક રોડમેપ તૈયાર કરશે. તેમણે એ બાબત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો કે સમુદાયો સાથે વિકસાવવામાં આવેલા ભાષા સંસાધનોની માલિકી સમુદાયો પાસે જ રહેવી જાેઈએ.
આ બેઠકે જનજાતીય ભાષાઓના દસ્તાવેજીકરણ, ડિજિટલ સંરક્ષણ અને પ્રચાર-પ્રસાર માટે સમન્વયિત પ્રયાસોને મજબૂત કરવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ચિહ્નિત કર્યું છે, જેમાં ‘આદિ વાણી‘ ને ભાષાકીય સંશોધન, ટેકનોલોજી, શૈક્ષણિક સંસાધનો અને સામુદાયિક નેતૃત્વ હેઠળની પહેલોને જાેડતા રાષ્ટ્રીય મંચ તરીકે કલ્પના કરવામાં આવી છે.