દહેરાદુન
જાેશીમઠની ઇમારતો અને દિવાલોમાં તિરાડો પ્રથમ વખત ૨૦૨૧ માં નોંધવામાં આવી હતી કારણ કે ચમોલી વારંવાર ભૂસ્ખલન અને પૂરનો અનુભવ કરી રહ્યું હતું. જાેશીમઠ સમુદ્ર સપાટીથી ૬૦૦૦ ફૂટની ઊંચાઈએ આવેલું છે અને ભૂકંપના ઉચ્ચ જાેખમ સાથે ‘ઝોન-૫’માં આવે છે. ઉત્તરાખંડના જાેશીમઠમાં જે થઈ રહ્યું છે તે કોઈ દુર્ઘટનાથી ઓછું નથી. સેંકડો ઘરોમાં તિરાડો પડી રહી છે. ત્યાંની જમીન ડૂબવા લાગી છે. લોકોએ સ્થળાંતર કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. સેંકડો પરિવારોને ત્યાંથી અન્ય સ્થળે ખસેડવામાં આવી રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં દરેકના મનમાં એક જ સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે જાેશીમઠમાં આવું કેમ થઈ રહ્યું છે ? ઉત્તરાખંડના મુખ્યમંત્રી પુષ્કર સિંહ ધામે પણ પરિસ્થિતિનો તાગ મેળવવા માટે ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક યોજી હતી. આ બેઠકમાં અનેક ર્નિણયો લેવામાં આવ્યા હતા. સીએમ ધામીએ લોકોને તેમના પુનર્વસન સુધી સલામત સ્થળે લઈ જવાના આદેશ આપ્યા હતા. બેઠકમાં, મુખ્યમંત્રીએ અધિકારીઓને જાેશીમઠમાંથી ૬૦૦ જેટલા પરિવારોને તાત્કાલિક અસરથી બહાર કાઢીને સલામત સ્થળે લઈ જવાનો આદેશ આપ્યો હતો. જાેશી મઠના ઘરોમાં તિરાડો કેમ પડી રહી છે અને ત્યાંની જમીન કેમ ધસી પડી છે તે જાણતા પહેલા તાજેતરમાં બનેલી ઘટના વિશે જાણી લો. હકીકતમાં, ગયા વર્ષે ૨૪ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૨ ના રોજ, જાેશીમઠના વિવિધ મકાનોમાં તિરાડો અને જમીન ધસી જવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. ત્યાંના સ્થાનિક લોકોએ આ અંગે માહિતી આપી હતી. નગરપાલિકા દ્વારા કરાયેલા સર્વે બાદ એક વર્ષમાં શહેરમાં ૫૦૦થી વધુ મકાનોમાં તિરાડો પડી હોવાનું બહાર આવ્યું છે. આ પછી પણ વહીવટીતંત્ર તરફથી કોઈ સુધારો ન આવતાં ત્યાંના લોકોએ પ્રશાસન પર કોઈ સુધારાત્મક પગલાં ન લેવાનો આક્ષેપ કરીને રેલી કાઢી હતી. ત્રણ દિવસ પછી, એટલે કે ૨૭ ડિસેમ્બરે, નિષ્ણાતોની પાંચ સભ્યોની ટીમે શહેરનું નિરીક્ષણ કર્યું. આ ટીમમાં વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, ભૂસ્તરશાસ્ત્રના નિષ્ણાતો અને એન્જિનિયરો સામેલ હતા. તેમણે જે ઈમારતોમાં તિરાડો પડી હતી તેનું નિરીક્ષણ કર્યું. આ સિવાય અધિકારીઓએ અસરગ્રસ્ત લોકો સાથે વાત કરી, જેમના ઘરોમાં તિરાડો પડી ગઈ છે. આ પછી પાંચ સભ્યોની ટીમે જિલ્લા વહીવટીતંત્રને પોતાનો પ્રતિભાવ આપ્યો હતો. જાેશીમઠની ઇમારતો અને દિવાલોમાં તિરાડો પ્રથમ વખત ૨૦૨૧ માં નોંધવામાં આવી હતી કારણ કે ચમોલી વારંવાર ભૂસ્ખલન અને પૂરનો અનુભવ કરી રહ્યું હતું. અહેવાલો અનુસાર, ઉત્તરાખંડ સરકારની નિષ્ણાત પેનલે ૨૦૨૨ માં શોધી કાઢ્યું હતું કે જાેશીમઠના ઘણા ભાગો માનવસર્જિત અને કુદરતી પરિબળોને કારણે ડૂબી રહ્યા છે. પેનલના તારણો જણાવે છે કે જાેશીમઠમાં ભૂસ્ખલનનું કારણ પૃથ્વીની સપાટી, આડેધડ બાંધકામ, પાણીનો સીપેજ, ઉપરની જમીનનું ધોવાણ અને માનવસર્જિત કારણોસર પાણીના પ્રવાહના કુદરતી પ્રવાહમાં અવરોધ છે. તે જ સમયે, અભ્યાસોએ વર્તમાન પરિસ્થિતિને કુદરતી પરિબળોને આભારી છે જેમ કે ધોવાણ પામેલા ખડકો, શહેરનું સ્થાન અને માનવ પ્રેરિત ઇમારતોના ઝડપી બાંધકામ, હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ્સ અને રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો વગેરે. જાેશીમઠમાં કેટલાંક ઘરોમાં તિરાડો પડી જતાં ઓછામાં ઓછા ૬૬ પરિવારો ભાગી ગયા છે, જ્યારે અન્ય લોકોને સુરક્ષિત વિસ્તારોમાં ખસેડવામાં આવી રહ્યા છે. આ વિસ્તારમાં ભૂસ્ખલનથી ૩૦૦૦થી વધુ લોકો પ્રભાવિત થયા છે. જિલ્લા આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અધિકારી એનકે જાેશીના જણાવ્યા અનુસાર, અત્યાર સુધીમાં જાેશીમઠના વિવિધ વિસ્તારોમાં ૫૬૧ મકાનોમાં તિરાડો પડી ગઈ છે.જાેશીમઠ પર ખતરો મંડરાઈ રહ્યો હોવાને લઈને વર્ષ ૧૯૭૬માં તત્કાલિન ગઢવાલ કમિશન એમસી મિશ્રાની અધ્યક્ષતામાં ૧૮ સભ્યોની સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી. આ સમિતિએ પોતાના એહવાલમાં લખ્યૂ હતુ કે જાેશીમઠ ધીમે ધીમે તૂટીને ધસી થઈ રહી છે. ત્યારે ભૂસ્ખલન અને ભૂસ્ખલનના વિસ્તારોમાં વધુ વૃક્ષો વાવવા જાેઈએ. જે કામ માટે સેના, આઈટીબીપી અને સ્થાનિક લોકોને પણ તેમાં સામેલ કરવા જાેઈએ. જાેશીમઠને લઈને ૧૯૭૬ પછી પણ વર્ષ ૨૦૦૧માં એક રિસર્ચ પેપર આવ્યું હતું, જેમાં જાેશીમઠ શહેરની વાસ્તવિક સ્થિતિ અને ત્યાં થઈ રહેલા ભૂસ્ખલન, જમીન ધસી પડવાની અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય હિલચાલ લખવામાં આવી હતી.
