રશિયા અને ચીને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં અમેરિકા દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ઠરાવને વીટો કર્યો હતો, જેમાં ઈરાન પર તેના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધોની દેખરેખ રાખવા માટે કાર્યરત યુએન નિષ્ણાત પેનલના કાર્યકાળને લંબાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રસ્તાવને ૧૧ મત મળ્યા, જ્યારે રશિયા અને ચીન તેની વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું અને સોમાલિયા અને પાકિસ્તાન ગેરહાજર રહ્યા. કાઉન્સિલના મોટાભાગના સભ્યોએ તેને સમર્થન આપ્યું હોવા છતાં વીટોએ ઠરાવને અવરોધિત કર્યો. આ મતદાનથી સ્વતંત્ર નિષ્ણાત-નિરીક્ષણ પદ્ધતિ ચાલુ રાખવાના પ્રયાસનો અસરકારક રીતે અંત આવ્યો છે, જ્યારે ઈરાનની પરમાણુ પ્રવૃત્તિઓ અને યુએન પ્રતિબંધોની માન્યતા અંગે મતભેદો ઊંડા છે.
ઈરાન પર યુએન પ્રતિબંધો શું છે?
હાલમાં પ્રતિબંધો અમલમાં છે અને તેમાં વિદેશમાં ઈરાની સંપત્તિઓ ફ્રીઝ કરવા, શસ્ત્રો સંબંધિત વ્યવહારોને પ્રતિબંધિત કરવા અને ઈરાનના બેલિસ્ટિક મિસાઈલ કાર્યક્રમ સાથે જાેડાયેલા પ્રતિબંધો લાદવા જેવા પગલાં શામેલ છે.
ફ્રાન્સ, જર્મની અને યુનાઇટેડ કિંગડમે ઈરાન સાથે ૨૦૧૫ ના પરમાણુ કરાર હેઠળ “સ્નેપબેક” પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યા પછી, ૨૭ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ પ્રતિબંધો પુન:સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ પગલાથી યુએન સુરક્ષા પરિષદના અગાઉના પ્રતિબંધો પાછા લાવવામાં આવ્યા હતા અને તેમના અમલીકરણની દેખરેખ માટે જવાબદાર પ્રતિબંધ સમિતિને પુનર્જીવિત કરવામાં આવી હતી. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે નિષ્ણાત પેનલના કાર્યકાળને વધુ એક વર્ષ માટે લંબાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો જેથી તે પાલન પર નજર રાખી શકે અને શંકાસ્પદ ઉલ્લંઘનોની જાણ કરી શકે.
રશિયા અને ચીન શા માટે આ ઠરાવનો વિરોધ કરે છે?
રશિયા અને ચીન પ્રતિબંધો પુન:સ્થાપિત કરવાના કાનૂની આધાર પર વિવાદ કરે છે. રશિયન યુએન રાજદૂત વેસિલી નેબેન્ઝિયાએ મોસ્કોના વલણને પુનરાવર્તિત કર્યું કે “સ્નેપબેક” પ્રક્રિયા ગેરકાયદેસર હતી અને દલીલ કરી હતી કે નિષ્ણાત પેનલને લંબાવવા માટે યુએસ-સમર્થિત ઠરાવ “ખૂબ જ ખામીયુક્ત અને તેનો કોઈ કાનૂની આધાર નથી”. નેબેન્ઝિયાએ એમ પણ કહ્યું હતું કે રશિયા અને ચીને વોશિંગ્ટન અને તેના સાથીઓને દરખાસ્તને મતદાન માટે ન લાવવા વિનંતી કરી હતી, ચેતવણી આપી હતી કે આમ કરવાથી સુરક્ષા પરિષદની અંદર તણાવ વધશે. તેમણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પર મુકાબલો પસંદ કરવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. રશિયા અને ચીને એમ પણ જાળવી રાખ્યું છે કે ૨૦૧૫ ના પરમાણુ કરાર સાથે જાેડાયેલા પ્રતિબંધોનું માળખું ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ માં સંબંધિત સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવના નિર્ધારિત અંત સુધી પહોંચતાં તેનો કાનૂની આધાર ગુમાવી દીધો હતો. પશ્ચિમી દેશોએ તે અર્થઘટનને નકારી કાઢ્યું છે અને જાળવી રાખ્યું છે કે પ્રતિબંધો સ્નેપબેક મિકેનિઝમ દ્વારા પુન:સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા.
અમેરિકાએ દેખરેખના અંતર અંગે ચેતવણી આપી
યુએનમાં અમેરિકાના નાયબ રાજદૂત જેનિફર લોસેટ્ટાએ કહ્યું કે રશિયન અને ચીની વીટોથી વોશિંગ્ટનને કોઈ આશ્ચર્ય થયું નથી. તેણીએ દલીલ કરી હતી કે નિષ્ણાત પેનલ ઈરાન અને તેના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારો સાથે સંકળાયેલા પ્રતિબંધિત સહયોગને ઉજાગર કરી શકે છે. લોસેટાએ ચેતવણી પણ આપી હતી કે પેનલને અવરોધિત કરવાથી સંભવિત પ્રતિબંધોના ઉલ્લંઘનો પર સ્વતંત્ર રિપોર્ટિંગમાં નોંધપાત્ર અંતર સર્જાશે.
“નિષ્ણાતોની સ્વતંત્ર પેનલ વિના, આ કાઉન્સિલ પ્રતિબંધોના ઉલ્લંઘનો પર નિષ્પક્ષ, પુરાવા-આધારિત રિપોર્ટિંગનો મુખ્ય સ્ત્રોત ગુમાવે છે, જે એક દેખરેખ અંતર બનાવે છે જે ફક્ત ઈરાની શાસન અને તે પગલાં ટાળવાથી નફો મેળવનારાઓને જ ફાયદો પહોંચાડે છે,” લોસેટાએ કહ્યું.
તેણીએ યુએન નિષ્ણાત-નિરીક્ષણ પદ્ધતિઓ પરના અગાઉના વિવાદો તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું. માર્ચ ૨૦૨૪ માં, રશિયાએ યુએન પેનલને ચાલુ રાખવા પર વીટો કર્યો હતો જે તેના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર ઉત્તર કોરિયા સામે પ્રતિબંધોનું નિરીક્ષણ કરતી હતી. માલી પર યુએન પ્રતિબંધ શાસન પાછળથી સમાપ્ત કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે યુએસના જણાવ્યા અનુસાર, યમન અને મધ્ય આફ્રિકન રિપબ્લિકને લગતા નિષ્ણાત નિમણૂકોને પણ વિલંબ અથવા વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો છે.
ઈરાને રશિયા અને ચીનનો આભાર માન્યો
ઈરાનના યુએન મિશને રશિયન અને ચીની વીટોનું સ્વાગત કર્યું અને યુએસ સમર્થિત દરખાસ્તને અવરોધવા બદલ બંને દેશોનો આભાર માન્યો. સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં, ઈરાની મિશને જણાવ્યું હતું કે બંને દેશોએ “યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને તેના સાથીઓ દ્વારા તેમના રાજકીય હેતુઓ માટે સુરક્ષા પરિષદનો દુરુપયોગ કરવાના વધુ એક નિંદાત્મક પ્રયાસને અટકાવ્યો છે.” ઈરાને સતત આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે કે તે પરમાણુ શસ્ત્રો બનાવી રહ્યું છે, જ્યારે પશ્ચિમી દેશોએ તેની યુરેનિયમ સંવર્ધન પ્રવૃત્તિઓના સ્કેલ અને સ્તર પર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
નિષ્ણાત પેનલ ક્યારેય સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત નહોતી
એક મહત્વપૂર્ણ ગૂંચવણ એ છે કે ગયા વર્ષે અધિકૃત યુએન નિષ્ણાત પેનલ ક્યારેય સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત નહોતી. જાેકે સેક્રેટરી-જનરલ એન્ટોનિયો ગુટેરેસે પેનલ માટે સભ્યોની દરખાસ્ત કરી હતી, સુરક્ષા પરિષદે ક્યારેય નિમણૂકોને મંજૂરી આપી ન હતી. પરિણામે, પ્રતિબંધો-નિરીક્ષણ પદ્ધતિ પહેલાથી જ લાંબા કાર્યકારી અંતરનો સામનો કરી ચૂકી છે. નવીનતમ વીટો હવે આદેશના પ્રસ્તાવિત એક વર્ષના વિસ્તરણને અટકાવે છે.
આ વિવાદે ઈરાન પ્રતિબંધ સમિતિમાં વ્યાપક મડાગાંઠમાં પણ ફાળો આપ્યો છે, કાઉન્સિલના સભ્યો પેટાકંપની વ્યવસ્થા અને દેખરેખ પદ્ધતિની રચના પર સંમત થવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે.
ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ આંતરરાષ્ટ્રીય તપાસ હેઠળ છે
ઈરાનની પરમાણુ પ્રવૃત્તિઓને લગતી સતત અનિશ્ચિતતા વચ્ચે પ્રતિબંધોની દેખરેખ અંગેનો વિવાદ શરૂ થયો છે. ૨૦૨૫ માં ઈરાની પરમાણુ સુવિધાઓ પર લશ્કરી હુમલાઓ બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સીને ઈરાનના સમૃદ્ધ યુરેનિયમ ભંડારની સ્થિતિ સ્વતંત્ર રીતે ચકાસવામાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો છે. યુએન પરમાણુ નિરીક્ષક સંસ્થાએ અગાઉ અહેવાલ આપ્યો હતો કે ઈરાન પાસે ૬૦ ટકા શુદ્ધતા સુધી ૪૪૦.૯ કિલોગ્રામ સમૃદ્ધ યુરેનિયમ છે. લગભગ ૯૦ ટકા સુધી સમૃદ્ધ યુરેનિયમને સામાન્ય રીતે શસ્ત્ર-ગ્રેડ માનવામાં આવે છે. તેથી, ઈરાનની અંદરના વિકાસને ચકાસવાની ૈંછઈછ ની ક્ષમતા તેહરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગઈ છે.
ફ્રાન્સ વૈકલ્પિક દેખરેખ પદ્ધતિની શોધ કરે છે
ફ્રેન્ચ યુએન રાજદૂત જેરોમ બોનાફોન્ટે પ્રતિબંધોના અમલીકરણના મહત્વનો બચાવ કર્યો, તેને “ઈરાનને તેની પરમાણુ પ્રતિબદ્ધતાઓ પર પાછા ફરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ સાધન” તરીકે વર્ણવ્યું. યુએસ-સમર્થિત ઠરાવની નિષ્ફળતા બાદ, ફ્રાન્સે કહ્યું કે તે અસરકારક દેખરેખ અને અમલીકરણ જાળવવાના માર્ગોની તપાસ કરશે. વિચારણા હેઠળનો એક વિકલ્પ ફ્રાન્સ, જર્મની, યુનાઇટેડ કિંગડમ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને સંડોવતા એક અલગ દેખરેખ વ્યવસ્થાનો છે, જે ઉત્તર કોરિયા પર યુએન નિષ્ણાત પેનલ નાબૂદ થયા પછી ચર્ચા કરાયેલ અભિગમ જેવો જ છે.
પ્રતિબંધો માટે વીટોનો શું અર્થ થાય છે
વીટો પોતે ઈરાન પરના હાલના યુએન પ્રતિબંધોને દૂર કરતું નથી. તાત્કાલિક અસર સ્વતંત્ર રીતે દેખરેખ રાખવા અને તેમના અમલીકરણ પર રિપોર્ટ કરવા માટેના હેતુવાળા મિકેનિઝમ પર પડે છે. તેથી, મતદાન ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ, સ્નેપબેક પ્રક્રિયાની કાયદેસરતા અને પ્રતિબંધો લાગુ કરવામાં યુએન સુરક્ષા પરિષદની ભૂમિકા પર પહેલાથી જ વિવાદાસ્પદ આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદમાં બીજાે સ્તર ઉમેરે છે.