સામાજિક કાર્યકર્તા અન્ના હજારેએ મંગળવારે મહારાષ્ટ્ર માહિતી અધિકાર નિયમો, ૨૦૨૬ સામે આંદોલન કરવાની ચેતવણી આપી હતી, જે ૫ જુલાઈથી અમલમાં આવવાના છે, અને આરોપ લગાવ્યો હતો કે સુધારેલી જોગવાઈઓ પારદશિર્તા કાયદાને નબળી પાડે છે અને નાગરિકોને માહિતીથી દૂર રાખે છે.
જો મહારાષ્ટ્ર સરકાર માહિતી અધિકાર (RTI) નિયમોમાં “ગેરકાયદેસર” સુધારા તાત્કાલિક પાછા ખેંચશે નહીં, તો અન્ના હજારેએ ૫ જુલાઈથી અનિશ્ચિત સમય માટે ભૂખ હડતાળ શરૂ કરવાની ધમકી આપી છે.
અન્ના હજારે ભૂખ હડતાળના ર્નિણય પર
હઝારેએ કહ્યું કે ૨૪ જૂને યોજાનારી ચર્ચાઓ પછી ભવિષ્યના પગલાં અંગે ર્નિણય લેવામાં આવશે.
“બધા ર્નિણયો આવતીકાલે સાંજે ૪ વાગ્યે લેવામાં આવશે. જો કાયદાને નબળા પાડવાનો હેતુ ન હોત, તો આવા વાહિયાત કાયદાઓ કેમ લેવામાં આવ્યા હોત? મેં ૧૯૯૮, ૨૦૦૧, ૨૦૦૪ અને ૨૦૦૬ માં RTI પર આંદોલન શરૂ કર્યું હતું… જો અમને બીજા દિવસે ચર્ચાઓમાં અમારા મુદ્દાઓનો ઉકેલ મળે, તો ઉપવાસ રદ કરવામાં આવશે; નહીં તો, આંદોલન થશે,” મીડિયા સૂત્રોએ અન્ના હજારેને ટાંકીને જણાવ્યું હતું.
અગાઉ, અન્ના હજારેએ મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસને પત્ર લખીને મહારાષ્ટ્ર માહિતી અધિકાર નિયમો, ૨૦૨૬ પાછો ખેંચવાની માંગ કરી હતી.
૧૨ જૂને સૂચિત કરાયેલા નિયમોમાં ઇ્ૈં વ્યવસ્થામાં મોટા ફેરફારો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં ઉચ્ચ ફી અને વધારાની પ્રક્રિયાગત આવશ્યકતાઓનો સમાવેશ થાય છે.
RTI ફેરફારો કયા કરવામાં આવ્યા છે?
૧) RTI અરજી ફી ?૧૦ થી વધારીને ?૩૦ કરવામાં આવી છે.
૨) અરજદારોએ વિનંતીઓ સાથે ઓળખ પુરાવા સબમિટ કરવા પડશે.
૩) અરજીઓની મર્યાદા ૧૫૦ શબ્દો સુધીની છે.
૪) “એક વિષય, એક અરજી” નિયમનો પરિચય.
૫) અરજદારોએ માહિતી મેળવવાનો હેતુ જણાવવો જરૂરી છે.
૬) માહિતી પંચની સુનાવણી દરમિયાન કાનૂની પ્રતિનિધિત્વ પર પ્રતિબંધ.
૭) સુનાવણી દરમિયાન અરજદાર ગેરહાજર રહે તો અપીલ રદ કરી શકાય છે.
૮) અરજદારના મૃત્યુ પછી RTI અરજીઓ અને અપીલો આપમેળે બંધ થઈ જશે.
૯) વારંવાર અરજીઓ નકારવા માટે સત્તાવાળા અધિકારીઓ.
૧૦) માહિતી પૂરી પાડવામાં નિષ્ફળ રહેલા અધિકારીઓ માટે દંડમાં ફેરફારો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.
અણ્ણા હજારેનો મહારાષ્ટ્ર મુખ્યમંત્રીને પત્ર
તેમના પત્રમાં, અન્ના હજારેએ કહ્યું કે, તેમણે પોતાનું આખું જીવન સમાજ અને રાષ્ટ્રની સેવામાં સમપિર્ત કર્યું છે અને RTI ચળવળ સાથેના તેમના લાંબા જોડાણને યાદ કર્યું છે.
“મેં મારું આખું જીવન સમાજ અને રાષ્ટ્રની સેવામાં સમપિર્ત કર્યું છે. પારદશિર્તા લાવવા માટે, મેં અગાઉ ૧૯૯૮, ૨૦૦૧, ૨૦૦૪ અને ૨૦૦૬ માં માહિતી અધિકાર કાયદા માટે સમગ્ર મહારાષ્ટ્રમાં જનજાગૃતિ પ્રવાસો કર્યા છે”, મીડિયા સૂત્રો અનુસાર.
“હવે, ૨૦ વર્ષ પછી, ૧૨ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ કરવામાં આવેલી જોગવાઈઓ, આ કાયદાની ધારને ધૂંધળી બનાવી રહી છે, નાગરિકોને માહિતીથી દૂર રાખી રહી છે, અને મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા પ્રકાશિત મહારાષ્ટ્ર માહિતી અધિકાર નિયમો, ૨૦૨૬ માં જોવા મળતા માહિતી અધિકારના મુખ્ય સિદ્ધાંતોને નબળા પાડી રહી છે,” તેમણે ઉમેર્યું.
શું વાંધાઓ છે?
અન્ના હઝારેએ ૈંડ્ઢ પ્રૂફ ફરજિયાત બનાવવાનો વિરોધ કર્યો, દલીલ કરી કે ઇ્ૈં કાયદાની કલમ ૬(૨) અરજદારોને માહિતી મેળવવા માટે વ્યક્તિગત વિગતો અથવા કારણો જાહેર કરવાની જરૂર નથી. આવી સ્થિતિ વ્હિસલબ્લોઅર્સ અને કાર્યકરોને જોખમમાં મૂકે છે, એમ તેમણે જણાવ્યું હતું.
ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી કાર્યકર્તાએ “એક વિષય, એક અરજી” નિયમની પણ ટીકા કરી હતી, તેને બિનજરૂરી અને બોજારૂપ ગણાવ્યો હતો, અને કહ્યું હતું કે અધિકારીઓને વારંવાર અરજીઓ બંધ કરવાની મંજૂરી આપતી જોગવાઈ સંપૂર્ણ અથવા અપડેટ કરેલી માહિતીની ઍક્સેસને અવરોધિત કરશે.
હજારે દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા અન્ય વાંધાઓમાં અરજદારોને માહિતી મેળવવાનો હેતુ જાહેર કરવાની જરૂર, અરજદાર ગેરહાજર રહે તો અપીલ રદ કરવી, અરજદારના મૃત્યુ પર કેસ આપમેળે બંધ કરવા અને માહિતી પંચ સમક્ષ સુનાવણી દરમિયાન કાનૂની સહાય પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો સમાવેશ થાય છે.
અન્ના હજારેએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, નિયમો પ્રણાલીગત નિષ્ફળતાઓને સુધારવાને બદલે નાગરિકો પર બોજ નાખે છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ઇ્ૈં કાયદાની કલમ ૪, જે જાહેર અધિકારીઓ દ્વારા સક્રિય જાહેરાતને ફરજિયાત બનાવે છે, તેનો અમલ ખરાબ રીતે થાય છે, જેના કારણે લોકોને અરજીઓ દાખલ કરવાની ફરજ પડે છે.
“જો ૧૨ જૂનના સુધારા તાત્કાલિક રદ કરવામાં નહીં આવે, તો હું ૫ જુલાઈથી રાલેગણ સિદ્ધિના યાદવ બાબા મંદિરમાં મારા ઉપવાસ શરૂ કરીશ, ભલે તે મારા જીવન માટે ખર્ચ કરે,” પત્રમાં જણાવાયું છે.
કાર્યકર્તાએ રાજ્ય સરકારને વિનંતી કરી કે તેઓ નિયમો પાછા ખેંચે અને અરજદારો પર નવા નિયંત્રણો લાદવાને બદલે સક્રિય જાહેરાતને મજબૂત બનાવે.