એક મહત્વપૂર્ણ ઘટનાક્રમમાં, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા દરમિયાન ભારત સાથેની પ્રથમ વિદેશ મંત્રી સ્તરની બેઠકમાં ‘વિસેગ્રાડ ગ્રુપ‘ (ફ૪) ના ચાર સભ્યો તરફથી સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ માં કાયમી બેઠક મેળવવાના ભારતના પ્રયાસોને મોટું સમર્થન મળ્યું છે. સ્લોવાકિયાના વિદેશ મંત્રી જુરાજ બ્લાનારે જણાવ્યું હતું કે પોલેન્ડ, હંગેરી, સ્લોવાકિયા અને ચેક રિપબ્લિક ેંદ્ગજીઝ્ર સભ્યપદ માટે ભારતના દાવાને સમર્થન આપવામાં એકમત છે.
‘વિસેગ્રાડ ગ્રુપ‘ (ફ૪) અને ભારત વચ્ચેની વિદેશ મંત્રીઓની પ્રથમ બેઠક બાદ, સ્લોવાકિયાના વિદેશ મંત્રી જુરાજ બ્લાનારે કહ્યું, “ફ૪ દેશો તરીકે અમે બધા સહમત છીએ કે ‘ગ્લોબલ સાઉથ‘ (વિકાસશીલ દેશોના સમૂહ) ના એક ભાગ અને ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ઉભરતી મહાસત્તા તરીકે, ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્ય તરીકે ત્યાં સ્થાન મેળવવું જ જાેઈએ.”
ભારતના ેંદ્ગજીઝ્ર સભ્યપદ અંગે ચીનનું શું કહેવું છે?
અગાઉ, નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી બ્રિક્સ (મ્ઇૈંઝ્રજી) સમિટ દરમિયાન ચીને ેંદ્ગજીઝ્રમાં ભારતની કાયમી સભ્યતા માટે સકારાત્મક સંકેત આપ્યો હતો. જાેકે, એ જાેવાનું બાકી છે કે શું ચીન સંયુક્ત રાષ્ટ્રની આ સંસ્થામાં ભારતની કાયમી સભ્યતા માટે અંતિમ મંજૂરીની પ્રક્રિયામાં સહમતિ આપશે કે નહીં.
અમેરિકા, ફ્રાન્સ, રશિયા અને યુનાઇટેડ કિંગડમ અગાઉ ભારતની કાયમી સભ્યતાની માંગને સમર્થન આપી ચૂક્યા છે, પરંતુ બ્રિક્સ સમિટ સુધી ચીન તેનો વિરોધ કરતું હતું.
ઉલ્લેખનીય છે કે ેંદ્ગજીઝ્રમાં કુલ ૧૫ સભ્યો હોય છે, જેમાં પાંચ કાયમી સભ્યો (અમેરિકા, ચીન, ફ્રાન્સ, રશિયા અને યુનાઇટેડ કિંગડમ) અને બે વર્ષના કાર્યકાળ માટે ચૂંટાયેલા ૧૦ બિન-કાયમી સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે. આ પાંચ કાયમી સભ્યો (ઁ૫) પાસે ‘વીટો‘ (નિષેધાધિકાર) ની સત્તા હોય છે.
આ ઘટનાક્રમ વચ્ચે, ભારતનું માનવું છે કે બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી ૧૯૪૫માં રચાયેલું ેંદ્ગજીઝ્રનું માળખું આજના ભૌગોલિક-રાજકીય અને આર્થિક વાસ્તવિકતાઓને પ્રતિબિંબિત કરતું નથી. વધુમાં, ભારત ઈચ્છે છે કે કાયમી અને બિન-કાયમી બંને શ્રેણીઓમાં વિસ્તાર કરવામાં આવે અને તેમાં એશિયા, આફ્રિકા તથા લેટિન અમેરિકાના વિકાસશીલ દેશોને વધુ પ્રતિનિધિત્વ મળે. એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે છેલ્લા આઠ દાયકાઓમાં, ભારતે આઠ વખત ેંદ્ગજીઝ્ર (સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ) ના બિન-કાયમી સભ્ય તરીકે સેવા આપી છે: ૧૯૫૦–૫૧, ૧૯૬૭–૬૮, ૧૯૭૨–૭૩, ૧૯૭૭–૭૮, ૧૯૮૪–૮૫, ૧૯૯૧–૯૨, ૨૦૧૧–૧૨ અને તાજેતરમાં ૨૦૨૧–૨૨માં.
કયા દેશો ેંદ્ગજીઝ્ર માટે ભારતની દાવેદારીને સમર્થન આપે છે?
ેંદ્ગજીઝ્રની કાયમી સદસ્યતા માટે, ભારતે પહેલેથી જ ઘણા મુખ્ય દેશોનું સમર્થન મેળવી લીધું છે, જેમાં ઁ૫ (પાંચ કાયમી સભ્યો) જૂથના પાંચમાંથી ચાર દેશોનો સમાવેશ થાય છે. ફ્રાન્સ, યુકે, યુએસ અને રશિયાએ કાયમી સદસ્યતા માટે ભારતની ઉમેદવારીને સમર્થન આપ્યું છે અને વધુ મહત્વની વાત એ છે કે રશિયા લાંબા સમયથી ભારતનું સમર્થક રહ્યું છે.
અને હવે, ન્યૂયોર્કમાં ૮૧મી યુએન (ેંદ્ગ) જનરલ એસેમ્બલીની બેઠક દરમિયાન યોજાયેલી પ્રથમ ભારત-ફ૪ બેઠકમાં હંગેરી, પોલેન્ડ, સ્લોવાકિયા અને ચેક રિપબ્લિકે પણ ભારતની કાયમી સદસ્યતાનું સમર્થન કર્યું છે.
આ ઉપરાંત, ભારત બ્રાઝિલ, જર્મની અને જાપાન સાથે ય્૪ જૂથનો પણ ભાગ છે. આ ચાર દેશો એકબીજાની દાવેદારીને સમર્થન આપે છે અને બંને શ્રેણીઓમાં પરિષદના વિસ્તરણની હિમાયત કરે છે. આફ્રિકન યુનિયને પણ અલગથી કાયમી પ્રતિનિધિત્વની માંગ કરી છે, જેમાં આફ્રિકા માટે ઓછામાં ઓછી બે કાયમી બેઠકોનો સમાવેશ થાય છે.
ભારત માટે ચીનનું વલણ શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
ભારતના આ અભિયાનમાં ચીન એક મુખ્ય સભ્ય છે. ફ્રાન્સ, રશિયા, યુકે અને યુએસની જેમ જ, બેઇજિંગે પણ તાજેતરમાં સંપન્ન થયેલી બ્રિક્સ (મ્ઇૈંઝ્રજી) સમિટમાં ભારતની કાયમી સદસ્યતાનું સમર્થન કર્યું હતું. જાેકે, આ સમર્થન વીટો પાવર (નિષેધાધિકાર) સાથેના નવા કાયમી સભ્ય તરીકે ભારતને સ્પષ્ટપણે સ્વીકારવા સુધી સીમિત નહોતું. ચીન હાલના ઁ૫ સભ્યોમાંનું એક છે અને ચાર્ટરમાં સુધારાની પ્રક્રિયામાં તેની ભૂમિકા છે.
શું ભારતને તમામ ઁ૫ સભ્યોની સંમતિની જરૂર છે?
જરૂરી નથી; ભારતની ઉમેદવારી માટે પાંચ કાયમી સભ્યોના મતની જરૂર છે. કાયમી સદસ્યતાના વિસ્તરણ માટે યુએન ચાર્ટરમાં સુધારાની જરૂર પડે છે. અનુચ્છેદ ૧૦૮ (છિંૈષ્ઠઙ્મી ૧૦૮) મુજબ, ચાર્ટર સુધારાને સૌપ્રથમ યુએન જનરલ એસેમ્બલીની બે-તૃતીયાંશ બહુમતી દ્વારા અપનાવવો આવશ્યક છે. ત્યારબાદ તેને યુએનના સભ્ય દેશોમાંથી બે-તૃતીયાંશ દેશો દ્વારા બહાલી મળવી જરૂરી છે, જેમાં તમામ પાંચ કાયમી સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે. તેથી, જાે મોટાભાગના સભ્યો ભારતને કાયમી શ્રેણીમાં ઉમેરવાનું સમર્થન કરે તો પણ, જ્યાં સુધી યુએસ, રશિયા, ચીન, ફ્રાન્સ અને યુકે બધા સુધારાને બહાલી ન આપે ત્યાં સુધી સુધારો અમલમાં આવી શકશે નહીં.
ભારતની બોલી હવે ક્યાં છે?
સમય જતાં, ભારતે યુએનએસસીના કાયમી સભ્યપદ માટે નોંધપાત્ર રાજદ્વારી સમર્થન બનાવ્યું છે. જ્યારે પી૫ સભ્યોમાંથી ચાર, યુએસ, ફ્રાન્સ, રશિયા અને યુકે, તેની ઉમેદવારીને સમર્થન આપ્યું છે, ત્યારે યુરોપ અને ગ્લોબલ સાઉથના દેશોએ ભારતની વધુ મોટી ભૂમિકાને સમર્થન આપ્યું છે.
હવે, વિસેગ્રાડ ગ્રુપના સમર્થનમાં હંગેરી, પોલેન્ડ, સ્લોવાકિયા અને ચેક રિપબ્લિકનો સમાવેશ ભારતના કાયમી-સીટ ઝુંબેશને સમર્થન આપતા દેશોમાં થાય છે. દરમિયાન, ચીને બ્રિક્સ ઘોષણામાં યુએન અને સુરક્ષા પરિષદમાં ભારતની વધુ મોટી ભૂમિકાને સમર્થન આપ્યું છે, પરંતુ અન્ય ચાર પી૫ સભ્યોની જેમ જ ભારતના કાયમી સભ્યપદને સ્પષ્ટપણે સમર્થન આપ્યું નથી.
હવે, ભારતનો પડકાર ફક્ત સમર્થન એકત્રિત કરવાનો નથી, પરંતુ નિર્ણાયક અવરોધ એ છે કે સુરક્ષા પરિષદના વ્યાપક સુધારા પેકેજ પર સંમતિ આપવી અને કલમ ૧૦૮ હેઠળ જરૂરી ચાર્ટરને બહાલી આપવી, જેમાં પાંચેય વર્તમાન કાયમી સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે. આ જ કારણ છે કે ભારતની કાયમી બેઠક અંગેની ચર્ચામાં ચીનનું સ્થાન કેન્દ્રિય રહે છે.