શનિવાર (૧ નવેમ્બર) ના રોજ રાજ્ય સ્થાપના દિવસ નિમિત્તે મુખ્યમંત્રી પિનરાઈ વિજયને રાજ્યને “અતિશય ગરીબી મુક્ત” જાહેર કરીને કેરળ ફરી એક વાર ઇતિહાસ રચ્યો છે. આ જાહેરાત સાથે, કેરળ આ સીમાચિહ્ન હાંસલ કરનાર પ્રથમ ભારતીય રાજ્ય અને ચીન પછી વિશ્વનો બીજાે પ્રદેશ બન્યો. ભવ્ય ઘોષણા સમારોહ તિરુવનંતપુરમના સેન્ટ્રલ સ્ટેડિયમ ખાતે તમામ રાજ્ય મંત્રીઓ, સ્થાનિક સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓ અને ફિલ્મના દિગ્ગજાેની હાજરીમાં યોજાયો હતો. ઉજવણીમાં મુખ્ય સમારોહ પહેલા અને પછી સાંસ્કૃતિક પ્રદર્શનનો સમાવેશ થશે, જેમાં કેરળની જીવંત કલા અને સાંસ્કૃતિક વારસો દર્શાવવામાં આવશે.
‘અતિશય ગરીબી મુક્ત‘ નો અર્થ શું છે?
અતિશય ગરીબી એ એવા રાજ્યનો ઉલ્લેખ કરે છે જ્યાં વ્યક્તિઓ અથવા પરિવારો ખોરાક, આશ્રય, આરોગ્યસંભાળ, શિક્ષણ અને કપડાં જેવી સૌથી મૂળભૂત માનવ જરૂરિયાતો પણ પૂરી કરવામાં અસમર્થ હોય. વિશ્વ બેંક અત્યંત ગરીબીને પ્રતિ વ્યક્તિ ઇં૨.૧૫ થી ઓછા ખર્ચે જીવવા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે, જે આશરે રૂ. ૧૮૦ છે. ભારતનું પોતાનું માળખું – નીતિ આયોગ દ્વારા વિકસિત બહુપરીમાણીય ગરીબી સૂચકાંક (સ્ઁૈં) – એક વ્યાપક ચિત્ર પૂરું પાડે છે. તે માત્ર આવક દ્વારા જ નહીં પરંતુ પોષણ, આવાસ, સ્વચ્છતા, શિક્ષણ અને આવશ્યક સેવાઓની પહોંચ જેવા સૂચકાંકો દ્વારા પણ ગરીબીને માપે છે.
૨૦૨૩ નીતિ આયોગ સ્ઁૈં રિપોર્ટ મુજબ, કેરળમાં પહેલાથી જ દેશમાં બહુપરીમાણીય ગરીબ નાગરિકોનો સૌથી ઓછો હિસ્સો હતો. તેની વસ્તીના માત્ર ૦.૫૫ ટકાને બહુપરીમાણીય ગરીબ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યારબાદ ગોવા (૦.૮૪ ટકા) અને પુડુચેરી (૦.૮૫ ટકા) આવે છે.
કેરળ તેને કેવી રીતે શક્ય બનાવ્યું
મુખ્યમંત્રી વિજયનના બીજા કાર્યકાળ હેઠળના મુખ્ય કાર્યક્રમોમાંના એક – અત્યંત ગરીબી નાબૂદી પ્રોજેક્ટના લોન્ચ સાથે કેરળની ભારે ગરીબી નાબૂદી તરફની સફર ૨૦૨૧ માં શરૂ થઈ હતી. આ મિશનનો વિચાર સરળ અને બોલ્ડ બંને હતો – વિગતવાર સ્થાનિક સર્વેક્ષણો દ્વારા અત્યંત ગરીબીમાં રહેતા દરેક પરિવારને ઓળખવા અને પછી એક સમાન નીતિને બદલે દરેક પરિવાર માટે કસ્ટમાઇઝ્ડ ઉકેલો તૈયાર કરવા.
ત્રણથી ચાર મહિનામાં, કુડુમ્બશ્રી કાર્યકરો, આશા આરોગ્ય કાર્યકરો અને સ્થાનિક સરકારી પ્રતિનિધિઓએ રાજ્યભરમાં ઘરે ઘરે સર્વેક્ષણો હાથ ધર્યા. તેમના વ્યાપક પ્રયાસોએ ૧,૩૦,૦૦૯ વ્યક્તિઓ ધરાવતા ૬૪,૦૦૬ પરિવારોને અત્યંત ગરીબીમાં જીવતા તરીકે ઓળખ્યા. એકવાર ઓળખાઈ ગયા પછી, રાજ્યની સ્થાનિક સ્વ-સરકારી સંસ્થાઓએ દરેક પરિવારની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ સૂક્ષ્મ-સ્તરીય હસ્તક્ષેપો ડિઝાઇન કર્યા. આમાં આવાસ સહાય, તબીબી સારવાર, આજીવિકા પહેલ અને કલ્યાણ સહાયનો સમાવેશ થાય છે. કુડુમ્બશ્રી ચળવળ કેરળના સામાજિક અને આર્થિક પરિવર્તનના પાયાના પથ્થર તરીકે ઉભરી આવી છે. ૧૯૯૮ માં ગરીબી નાબૂદી અને મહિલા સશક્તિકરણ કાર્યક્રમ તરીકે શરૂ કરાયેલ, કુડુમ્બશ્રી વિશ્વના સૌથી મોટા મહિલા સમૂહોમાંના એકમાં વિકસ્યું છે, જેમાં ૪૫ લાખથી વધુ મહિલાઓ સામેલ છે.
મૂળમાં વિકેન્દ્રિત શાસન
કેરળની સફળતા પાછળનું એક મુખ્ય પરિબળ તેનું શાસનનું અત્યંત વિકેન્દ્રિત મોડેલ છે. ૧૯૯૦ ના દાયકાથી, રાજ્યએ સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓને વિકાસ પ્રાથમિકતાઓ ઓળખવા, સંસાધનોની ફાળવણી કરવા અને પ્રગતિ પર દેખરેખ રાખવા માટે સશક્ત બનાવ્યા છે. પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓએ સ્થાનિક જરૂરિયાતોને સંબોધવામાં સીધી ભૂમિકા ભજવી છે, જેથી કલ્યાણકારી યોજનાઓ સમાજના દરેક વર્ગ સુધી પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરી શકાય. આ નીચેથી ઉપરના અભિગમથી માત્ર અમલદારશાહી વિલંબમાં ઘટાડો થયો નથી પરંતુ શાસનને વધુ પારદર્શક અને જવાબદાર પણ બનાવવામાં આવ્યું છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે કેરળની સહભાગી આયોજન પ્રણાલી, જ્યાં સ્થાનિક સમુદાયો ર્નિણય લેવામાં સક્રિયપણે ફાળો આપે છે, તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે ગરીબી નિવારણ લક્ષ્યાંકિત અને ટકાઉ બંને છે.
કેરળનું સમાવિષ્ટ શાસનનું મોડેલ
નિષ્ણાતો કેરળની સફળતાનું શ્રેય તેના મજબૂત વિકેન્દ્રિત શાસન અને સમુદાય ભાગીદારીને આપે છે. સ્થાનિક સંસ્થાઓને સશક્ત બનાવીને અને કુડુમ્બશ્રી જેવા કાર્યક્રમોને એકીકૃત કરીને, રાજ્યએ ખાતરી કરી કે દરેક હસ્તક્ષેપ તેના ઇચ્છિત લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચે. સરકારી વિભાગો, મહિલા-આગેવાની હેઠળના સંગઠનો અને સ્થાનિક પ્રતિનિધિઓ વચ્ચેના સહયોગથી પહેલને ઊંડે સુધી લોકો-કેન્દ્રિત અને ટકાઉ બનાવવામાં આવી છે.