લોકસભામાં સોમવારે ૨૦ જુલાઈના રોજ નીટ પેપર લીકના વિરોધ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ પર પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવેલા કથિત કાર્યવાહી અંગે ગૃહમાં સૂત્રોચ્ચાર કર્યા હતા, જેના કારણે ટ્રિબ્યુનલ સુધારા બિલ, ૨૦૨૬ ચર્ચા વિના પસાર થઈ ગયું હતું. કાયદા પ્રધાન અર્જુન રામ મેઘવાલે આ બિલ રજૂ કર્યા બાદ ભારે હોબાળા વચ્ચે આ બિલ પસાર કરવામાં આવ્યું હતું. વિરોધ પક્ષે ગૃહમાં કેન્દ્રીય ગૃહ પ્રધાન અમિત શાહની હાજરીની માંગ કરી હતી, વિરોધ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓ પર પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવેલી કથિત કાર્યવાહી અંગે તેમનો પ્રતિભાવ માંગ્યો હતો. રજૂઆતના તબક્કે ઘણા વિપક્ષી સાંસદોએ બિલનો વિરોધ કરવા માટે નોટિસ પણ સુપરત કરી હતી. જાેકે, સૂત્રોચ્ચાર વચ્ચે કાર્યવાહી ચાલુ રહેતા તેઓ હસ્તક્ષેપ કરી શક્યા નહીં.
ટ્રિબ્યુનલ સુધારા બિલ, ૨૦૨૬ શું પ્રસ્તાવિત કરે છે?
પ્રસ્તાવિત કાયદામાં ટ્રિબ્યુનલના અધ્યક્ષો અને સભ્યોની લાયકાતો, નિમણૂક પ્રક્રિયા અને સેવાની શરતોમાં વધુ એકરૂપતા લાવીને ટ્રિબ્યુનલનું સંચાલન કરતા માળખામાં ફેરફાર કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
બિલની એક મુખ્ય જાેગવાઈ રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ કમિશનની પ્રસ્તાવિત રચના છે. આ કમિશનનું મુખ્ય મથક નવી દિલ્હીમાં રહેશે અને વિવિધ ટ્રિબ્યુનલના અધ્યક્ષો અને સભ્યોની પસંદગી અને નિમણૂક પર દેખરેખ રાખવા માટે એક સ્વતંત્ર સંસ્થાકીય પદ્ધતિ તરીકે કલ્પના કરવામાં આવી છે. પ્રસ્તાવિત સંસ્થામાં પાંચ સભ્યો હશે, જેમાં એક અધ્યક્ષ, બે ન્યાયિક સભ્યો અને બે ટેકનિકલ સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ અથવા હાઈકોર્ટના નિવૃત્ત મુખ્ય ન્યાયાધીશ કમિશનનું નેતૃત્વ કરવા માટે પાત્ર રહેશે.
રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ કમિશન નિમણૂકો પર દેખરેખ રાખશે
પ્રસ્તાવિત રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ કમિશનનો હેતુ ટ્રિબ્યુનલના કાર્ય માટે એક સામાન્ય સંસ્થાકીય માળખું પૂરું પાડવાનો છે. તેની જવાબદારીઓમાં ટ્રિબ્યુનલના અધ્યક્ષો અને સભ્યોની પસંદગી અને નિમણૂકની પ્રક્રિયાનું નિરીક્ષણ કરવાનો સમાવેશ થશે. સરકારે ટ્રિબ્યુનલના કાર્યમાં સ્વતંત્રતા, પારદર્શિતા અને સુસંગતતાને પ્રોત્સાહન આપતી કાર્યક્ષમતા સુધારવા તરફના પગલા તરીકે આ માળખું રજૂ કર્યું છે. બિલ વિવિધ ટ્રિબ્યુનલ માળખામાં લાયકાત અને સેવા-સંબંધિત જાેગવાઈઓને વિભાજિત કરવાને બદલે નિમણૂકો માટે સામાન્ય ધોરણો સ્થાપિત કરવાનો પણ પ્રયાસ કરે છે.
સરકારે નવો કાયદો શા માટે રજૂ કર્યો છે?
આ પ્રસ્તાવિત કાયદો ટ્રિબ્યુનલ રિફોર્મ્સ એક્ટ, ૨૦૨૧ ની ન્યાયિક ચકાસણીની પૃષ્ઠભૂમિ સામે આવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૦૨૧ ના કાયદાની કેટલીક જાેગવાઈઓને સત્તાના વિભાજન અને ન્યાયિક સ્વતંત્રતાના સિદ્ધાંતો તેમજ ટ્રિબ્યુનલ સભ્યોની નિમણૂક, કાર્યકાળ અને કામગીરી અંગેના અગાઉના ચુકાદાઓ સાથે અસંગત ગણાવીને રદ કરી હતી. કોર્ટે વ્યાવસાયિક કુશળતા, પારદર્શક પસંદગી પદ્ધતિ અને ટ્રિબ્યુનલમાં નિમણૂકો માટે યોગ્ય દેખરેખ માળખું ધરાવતું સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ કમિશન બનાવવાની પણ હાકલ કરી હતી. નવો કાયદો આ વ્યાપક સંસ્થાકીય માળખાને સંબોધવાનો પ્રયાસ કરે છે. એકવાર અમલમાં આવ્યા પછી, તે ટ્રિબ્યુનલ રિફોર્મ્સ એક્ટ, ૨૦૨૧ ને રદ કરશે.
બિલ નિમણૂક, કાર્યકાળ અને દૂર કરવા માટે નિયમો નક્કી કરે છે
પ્રસ્તાવિત કમિશન બનાવવા ઉપરાંત, બિલમાં કાયદા હેઠળ આવરી લેવામાં આવતા ટ્રિબ્યુનલના અધ્યક્ષો અને સભ્યોની પાત્રતા, પસંદગી અને નિમણૂક સાથે સંબંધિત જાેગવાઈઓ શામેલ છે. તે તેમના પગાર, ભથ્થાં, રાજીનામું, દૂર કરવા અને અન્ય સેવા શરતો સંબંધિત જાેગવાઈઓ પણ મૂકે છે. ઉદ્દેશ્ય ટ્રિબ્યુનલ સભ્યોની નિમણૂક અને સંચાલનની રીતમાં વધુ સુસંગતતા લાવવાનો છે. પ્રસ્તાવિત સિસ્ટમનો હેતુ પારદર્શિતા અને સંસ્થાકીય સ્વતંત્રતાને મજબૂત બનાવવાનો છે, સાથે સાથે ટ્રિબ્યુનલ નિમણૂકો વધુ સમાન માળખાને અનુસરે છે તેની ખાતરી કરવાનો છે.
લોકસભામાં વિપક્ષના વિરોધ વચ્ચે બિલ પસાર થયું
ગૃહમાં રાજકીય ગરમાવો વચ્ચે આ કાયદો પસાર થયો. દ્ગઈઈ્ પેપર લીક વિવાદ સાથે જાેડાયેલા ૨૦ જુલાઈના રોજ થયેલા પ્રદર્શન દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ પર પોલીસ કાર્યવાહીનો વિરોધ વિરોધ કરી રહ્યા હતા. બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યું ત્યારે ગૃહમંત્રી અમિત શાહની હાજરીની તેમની માંગણી કાર્યવાહીમાં પ્રભુત્વ ધરાવતી હતી. ગૃહમાં સૂત્રોચ્ચાર સાથે, પ્રસ્તાવના તબક્કે કાયદાનો વિરોધ કરવાનો પ્રયાસ કરનારા સાંસદોને બોલવાની તક મળી ન હતી. તેથી, બિલ પસાર થવાથી વિગતવાર ફ્લોર ચર્ચા થઈ ન હતી જે સામાન્ય રીતે કાયદાના વિચારણા સાથે આવતી હતી, ભલે સરકાર ટ્રિબ્યુનલ સિસ્ટમમાં તેના પ્રસ્તાવિત ફેરફારો સાથે આગળ વધી રહી હોય.
બિલ કયા ફેરફારો લાવી શકે છે?
જાે કાયદો લાગુ કરવામાં આવે, તો કાયદો ૨૦૨૧ માળખાને બદલશે અને ટ્રિબ્યુનલ નિમણૂકો અને સંબંધિત સેવા બાબતો માટે એક કેન્દ્રીય સંસ્થાકીય પદ્ધતિ સ્થાપિત કરશે. પ્રસ્તાવિત રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ્સ કમિશન આ માળખાનો મુખ્ય ભાગ બનશે, નિમણૂકોનું નિરીક્ષણ કરશે અને પારદર્શિતા, સુસંગતતા અને સ્વતંત્રતા સુધારવા માટે બનાવાયેલ સંસ્થાકીય માળખું પૂરું પાડશે. આ બિલ ટ્રિબ્યુનલ સભ્યોની લાયકાત, કાર્યકાળ, મહેનતાણું, રાજીનામું અને દૂર કરવા માટે સ્પષ્ટ કાયદાકીય સારવાર આપવાનો પણ પ્રયાસ કરે છે.