સોમવારે ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે વિવિધ હાઈકોર્ટમાં વિલંબિત જામીન સુનાવણીની વધતી જતી સમસ્યા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, અને નોંધ્યું હતું કે વધતી જતી પેન્ડન્સી અને અનિયમિત યાદી પેટર્ન ન્યાય પ્રક્રિયાને ધીમી કરી રહી છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત અને ન્યાયાધીશ જાેયમલ્યા બાગચીની આગેવાની હેઠળની બેન્ચ સન્ની ચૌહાણ વિરુદ્ધ પંજાબ રાજ્યના કેસની સમીક્ષા કરી રહી હતી, જે દરમિયાન તેણે અગાઉ દેશભરની હાઈકોર્ટો પાસેથી પેન્ડિંગ જામીન અરજીઓ પર વિગતવાર ડેટા માંગ્યો હતો.
ઘણી અદાલતોએ જરૂરી માહિતી પૂરી પાડી છે અને સુનાવણી ઝડપી બનાવવા માટે પગલાં રજૂ કર્યા છે તે સ્વીકારતા, બેન્ચે ચોક્કસ રાજ્યોમાં, ખાસ કરીને અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટમાં, ચિંતાજનક પેન્ડન્સી સ્તર તરફ ધ્યાન દોર્યું.
કોર્ટે હાઈકોર્ટમાં મજબૂત મિકેનિઝમની માંગ કરી છે
સુપ્રીમ કોર્ટે ભલામણ કરી હતી કે મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટની વહીવટી સમિતિ એક એવી સિસ્ટમ બનાવે જ્યાં દરેક જામીન અરજીને સુનાવણીની ચોક્કસ તારીખ મળે. તેણે “ન્યાયિક સંસાધન એકત્રીકરણ” નો ઉપયોગ કરવાનું સૂચન કર્યું અને દૈનિક કારણ યાદીઓ તૈયાર કરતી વખતે જામીનના કેસોને પ્રાથમિકતા આપવાનું કહ્યું.
બેન્ચે વધુમાં નોંધ્યું હતું કે પટણા હાઈકોર્ટમાં સમાન માળખું જરૂરી છે, જ્યાં જામીન સુનાવણી ઘણીવાર લાંબા સમય સુધી મુલતવી રાખવામાં આવે છે. કોર્ટે એ પણ યાદ અપાવ્યું કે મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટમાં લગભગ એક વર્ષ પહેલા ૬૩,૦૦૦ થી વધુ જામીન અરજીઓ પેન્ડિંગ હતી, તેને “ચિંતાજનક પરિસ્થિતિ” ગણાવી હતી, જાેકે તેણે આશાવાદ વ્યક્ત કર્યો હતો કે ઘણી અરજીઓનો ઉકેલ આવી ગયો હશે. બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ અવલોકનોને કોઈપણ કોર્ટની ટીકા તરીકે ભૂલથી ન ગણવા જાેઈએ, ભાર મૂક્યો કે તેનો હેતુ ફક્ત ન્યાયિક કાર્યક્ષમતા વધારવાનો છે.
ઉચ્ચ અદાલતોને આપવામાં આવેલા મુખ્ય સૂચનો:-
કોર્ટે અનેક ભલામણોની પણ નોંધ લીધી જે ઉચ્ચ અદાલતોમાં જામીન કાર્યવાહીને સુવ્યવસ્થિત કરવાનો હેતુ ધરાવે છે. આમાં શામેલ છે:-
જામીન અરજીઓ સાપ્તાહિક અથવા પખવાડિયાના ચક્ર પર સોફ્ટવેર દ્વારા આપમેળે સુનિશ્ચિત થવી જાેઈએ.
જામીન અરજીની પ્રથમ સુનાવણી પહેલાં સ્ટેટસ રિપોર્ટ ફાઇલ કરવા આવશ્યક છે.
જામીન અરજીની એક નકલ એડવોકેટ જનરલને ફરજિયાતપણે સુપરત કરવી જાેઈએ.
નવી જામીન અરજીઓ ફાઇલ કર્યાના એક અઠવાડિયાની અંદર સૂચિબદ્ધ થવી જાેઈએ.
જે જામીન કેસોની સુનાવણી કરવામાં આવતી નથી તે આપમેળે ફરીથી સૂચિબદ્ધ થવી જાેઈએ.
જામીન કેસોનો ઝડપી નિકાલ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઉચ્ચ અદાલતોએ બાહ્ય સમયરેખા નક્કી કરવી જાેઈએ.
CJI એ ‘વન કેસ વન ડેટા‘ પહેલની જાહેરાત કરી
સોમવારે અગાઉ, CJI સૂર્ય કાંતે દેશભરમાં ન્યાયિક ડેટા એકીકરણને મજબૂત બનાવવા અને કોર્ટ સેવાઓ સુધી જાહેર પહોંચ સુધારવાના હેતુથી એક મોટી ડિજિટલ પહેલ શરૂ કરવાની પણ જાહેરાત કરી હતી. દિવસની કાર્યવાહીની શરૂઆતમાં આ જાહેરાત કરતા, ઝ્રત્નૈં એ કહ્યું કે ન્યાયતંત્ર “વન કેસ વન ડેટા” પહેલ શરૂ કરી રહ્યું છે, જે તમામ હાઇકોર્ટ, જિલ્લા અદાલતો અને તાલુકા અદાલતોમાંથી બહુ-સ્તરીય માહિતીને એકીકૃત સિસ્ટમમાં એકીકૃત કરશે. “અમે તમામ હાઇકોર્ટ, જિલ્લા અને તાલુકા અદાલતોની વિગતોની બહુ-સ્તરીય માહિતી સાથે ‘વન કેસ વન ડેટા‘ પહેલ શરૂ કરી રહ્યા છીએ. અમે એક કાર્યક્ષમ કેસ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ વિકસાવવા માટે આતુર છીએ,” ઝ્રત્નૈં એ કહ્યું.