યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે સાઉદી અરેબિયા સાથે એક સીમાચિહ્નરૂપ કરારની જાહેરાત કરી છે જે ખાડી દેશમાં પરમાણુ કાર્યક્રમ સ્થાપિત કરશે, અને વોશિંગ્ટન આગ્રહ રાખે છે કે આ કરારમાં અપ્રસાર સુરક્ષાનો સમાવેશ થાય છે.
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નેતૃત્વ હેઠળ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઈરાન સાથે યુદ્ધ લડી રહ્યું છે જે મોટાભાગે તેહરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમની ચિંતાઓને કારણે શરૂ થયું હતું – એક મુદ્દો જે હવે સ્થગિત શાંતિ વાટાઘાટો દરમિયાન વિવાદનો મુખ્ય મુદ્દો રહ્યો છે.
યુએસ ઉર્જા વિભાગે જણાવ્યું હતું કે, બે કરારો – એક “શાંતિપૂર્ણ પરમાણુ સહયોગ” પર અને બીજાે “દ્વિપક્ષીય સુરક્ષા” પર – યુએસ ઉર્જા સચિવ ક્રિસ રાઈટ અને તેમના સાઉદી સમકક્ષ પ્રિન્સ અબ્દુલઅઝીઝ બિન સલમાન દ્વારા હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.
“એકસાથે, આ બે કરારો દાયકાઓ લાંબી, બહુ-અબજ ડોલરની ભાગીદારી માટે કાનૂની પાયો નાખે છે જે પરમાણુ અપ્રસાર સહિત અનેક પ્રાથમિકતાવાળા આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક ઉદ્દેશ્યોને આગળ ધપાવે છે,” વિભાગે એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું.
વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલના અહેવાલ મુજબ, સોદામાં એક જાેગવાઈ સંભવિત રીતે યુએસ કંપનીઓને સાઉદી અરેબિયામાં યુરેનિયમ સંવર્ધન સુવિધા બનાવતી જાેશે. ઉર્જા વિભાગના નિવેદનમાં આવી જાેગવાઈનો કોઈ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી અને છહ્લઁ દ્વારા તેના વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે કોઈ ટિપ્પણી કરવામાં આવી નથી.
આ સોદો કોંગ્રેસને સમીક્ષા માટે રજૂ કરવામાં આવશે, પરંતુ રિપબ્લિકન-નિયંત્રિત વિધાનસભા તેના અમલીકરણને અવરોધે તેવી શક્યતા નથી.
બંને પક્ષોના યુએસ કાયદા નિર્માતાઓ અને ઇઝરાયલી અધિકારીઓએ અગાઉ આવા પ્રોજેક્ટનો વિરોધ કર્યો છે કારણ કે સાઉદી અરેબિયા આખરે તેને પરમાણુ શસ્ત્રો વિકસાવવામાં રૂપાંતરિત કરી શકે છે.
“ટ્રમ્પ દાવો કરે છે કે ઈરાન સામેનું તેમનું યુદ્ધ એક સરમુખત્યારશાહી દેશને પરમાણુ બળતણને સમૃદ્ધ બનાવતા અટકાવવા વિશે છે,” ડાબેરી અમેરિકન સેનેટર બર્ની સેન્ડર્સ, જે ટ્રમ્પના વારંવાર ટીકાકાર છે, તેમણે ઠ પર લખ્યું.
“હવે તેઓ સાઉદી અરેબિયામાં તેમના શ્રેષ્ઠ મિત્રો – વિશ્વના સૌથી ક્રૂર સરમુખત્યારશાહીઓમાંના એક – ને બરાબર તે કરવા દે છે. આ વાહિયાત છે.”
સાઉદી અરેબિયા, તેહરાનની જેમ, લાંબા સમયથી નાગરિક પરમાણુ કાર્યક્રમને આગળ વધારવાના તેના અધિકાર પર અડગ રહ્યું છે. ગયા વર્ષે તેણે પરમાણુ સશસ્ત્ર પાકિસ્તાન સાથે પરસ્પર સંરક્ષણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
વોશિંગ્ટને તાજેતરના વર્ષોમાં પરમાણુ કરાર સંબંધિત કોઈપણ સોદાને વ્યાપક વ્યૂહાત્મક પ્રયાસમાં સમાવવાની માંગ કરી છે જે સાઉદી અરેબિયાને ઇઝરાયલ સાથેના સંબંધોને સામાન્ય બનાવશે, સાથે સાથે યુએસ-સાઉદી સંરક્ષણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરશે.
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે ૨૦૦૯ માં રાજ્યના પાડોશી સંયુક્ત આરબ અમીરાત સાથે પરમાણુ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જાેકે દેશ પોતાના યુરેનિયમનું સંવર્ધન કરતું નથી.
મે મહિનામાં યુએઈના બરાકાહ પરમાણુ પ્લાન્ટ નજીક એક ડ્રોન જનરેટર પર અથડાયો હતો, જે આરબ વિશ્વનો એકમાત્ર એવો પ્લાન્ટ હતો, જેના કારણે આગ લાગી હતી.
નીતિ નિર્માતાઓ લાંબા સમયથી ડરતા હતા કે જાે ઈરાન પરમાણુ શસ્ત્ર ઉત્પન્ન કરશે, તો આ પગલાથી સમગ્ર અખાતમાં શસ્ત્રોની સ્પર્ધા શરૂ થશે.
યુએસ ઉર્જા સચિવ રાઈટે પ્રસાર અંગેની ચિંતાઓને ફગાવી દીધી હતી, ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ કરાર વોશિંગ્ટનના આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક હિતમાં છે.
“નિશ્ચિત રહો, આ કરારો પરમાણુ સલામતી અને અપ્રસારના ઉચ્ચતમ ધોરણોને જાળવી રાખે છે, જ્યારે વિશ્વની શ્રેષ્ઠ પરમાણુ ટેકનોલોજી અને વૈજ્ઞાનિકો પર આધાર રાખે છે, જે અહીં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રચાયેલ છે,” તેમણે એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું.
યુએસ-સાઉદી કરાર યુએસ પરમાણુ ઊર્જા કાયદાની કલમ ૧૨૩ હેઠળ હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યો હતો. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે ૫૦ થી વધુ દેશો સાથે પરમાણુ સહયોગને નિયંત્રિત કરતા કરારો કર્યા છે, જાેકે હદ અલગ અલગ હોય છે.
નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું હતું કે આવો સોદો ઘણા સમયથી ચાલી રહ્યો હતો, પરંતુ કેટલાક લોકોએ સાઉદી ભૂમિ પર સંવર્ધનની સંભાવના અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
“સાઉદી અરેબિયાને સંવર્ધનની ક્ષમતા આપવી એ ભૂલ હશે,” એટલાન્ટિક કાઉન્સિલના મેથ્યુ ક્રોનિગે સોદાની ઔપચારિક જાહેરાત પહેલાં કરેલી ટિપ્પણીઓમાં જણાવ્યું હતું.
“વોશિંગ્ટન રિયાધ સાથેના તેના સંબંધોને મજબૂત બનાવવા માટે યોગ્ય છે, પરંતુ તેણે તેના અસરકારક પરમાણુ શસ્ત્રોના અપ્રસાર ધોરણોના ભોગે આવું ન કરવું જાેઈએ.”
એટલાન્ટિક કાઉન્સિલના ન્યુક્લિયર એનર્જી પોલિસી ઇનિશિયેટિવના ડિરેક્ટર જેનિફર ટી. ગોર્ડને આ કરારને “રશિયા અને ચીન પર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની જીત” ગણાવી.
“સાઉદી અરેબિયાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે પરમાણુ ઉર્જા ટેકનોલોજી ખરીદશે અને નાગરિક પરમાણુ કાર્યક્રમ શરૂ કરશે; એકમાત્ર પ્રશ્ન એ રહ્યો છે કે શું રાજ્ય યુએસ અને તેના સાથીઓ સાથે કામ કરવાનું પસંદ કરશે, અથવા તે રશિયા કે ચીન તરફ વળશે,” તેણીએ કહ્યું.