સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને એક નિષ્ણાત સમિતિ બનાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે જે અનૈતિક ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટિંગને રોકવા માટે એક વૈધાનિક પદ્ધતિ પર વિચાર કરે અને નક્કર ભલામણો સાથે પરત ફરે, જેથી નિયમનકારી સમીક્ષા ખુલ્લી કવાયત ન રહે.
ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથ અને સંદીપ મહેતાની બેન્ચે કેન્દ્રને કોર્ટના અગાઉના નિર્દેશો અને અવલોકનો અનુસાર સમિતિની રચના કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો. “અમે ભારતીય સંઘને સમિતિની રચના કરવા અને અમારા અગાઉના નિર્દેશો અને અવલોકનોના સંદર્ભમાં તેની ભલામણો આપવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. કોર્ટના આદેશોનું પાલન દર્શાવવા માટે આ મામલો ૨૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ ના રોજ કોર્ટ સમક્ષ મૂકવામાં આવશે,” ન્યાયાધીશ મહેતાએ બેન્ચ માટે કાર્યકારી ભાગ વાંચતા કહ્યું.
આ નિર્દેશ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની માર્કેટિંગ પ્રથાઓના નિયમનને કાયદાકીય સમર્થન આપવાનો પ્રશ્ન વર્ષોથી વણઉકેલાયેલો રહ્યો છે, કેન્દ્ર પોતે આ હેતુ માટે હાલના દવા અને આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના કાયદાઓનો ઉપયોગ કરવામાં મુશ્કેલીઓ સ્વીકારે છે.
ફેડરેશન ઓફ મેડિકલ એન્ડ સેલ્સ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ એસોસિએશન ઓફ ઈન્ડિયા (હ્લસ્ઇછૈં) દ્વારા ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટિંગ પ્રથાઓ અને તબીબી વ્યાવસાયિકોને સંડોવતા કથિત અનૈતિક વર્તનને નિયંત્રિત કરવા માટે કાયદેસર રીતે બંધનકર્તા પદ્ધતિની માંગ કરતી અરજી પર આ મુદ્દો ઉભો થયો.
આ અરજીમાં મોંઘા ભેટો, વિદેશ પ્રવાસો, અન્ય મફત ભેટો અને ડોકટરોને ચોક્કસ દવાઓ લખવા માટે પ્રેરિત કરવા માટે ઉચ્ચ દબાણવાળી માર્કેટિંગ યુક્તિઓનો ઉપયોગ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો.
કેન્દ્રએ ગયા મહિને કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે જ્યારે યુનિફોર્મ કોડ ફોર ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટિંગ પ્રેક્ટિસ (ેંઝ્રઁસ્ઁ), ૨૦૨૪ સંતોષકારક રીતે કાર્ય કરી રહ્યું છે, ત્યારે અલગથી તપાસ કરવાની જરૂર છે કે શું ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓને કાયદાકીય શાસનમાં લાવવા જાેઈએ અને જાે એમ હોય, તો આવા માળખાનું સ્વરૂપ શું હોવું જાેઈએ.
સરકારે અગાઉ આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ અધિનિયમ, ૧૯૫૫ અને પછીથી, ડ્રગ્સ અને કોસ્મેટિક્સ અધિનિયમ, ૧૯૪૦ હેઠળ ફાર્મા માર્કેટિંગ કોડને કાનૂની સમર્થન આપવાની શોધ કરી છે. જાેકે, બંને માર્ગોએ અધિકારક્ષેત્ર, અમલીકરણ અને કાનૂની સ્થાયીતા પર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. જ્યારે ડ્રગ્સ અને કોસ્મેટિક્સ અધિનિયમ મુખ્યત્વે દવાઓના ઉત્પાદન, ગુણવત્તા અને વેચાણ સાથે વ્યવહાર કરે છે, ત્યારે આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ અધિનિયમ તેમના પુરવઠા, વિતરણ અને કિંમતોને સંબોધિત કરે છે, જે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ તબીબી પ્રેક્ટિશનરો સાથે કેવી રીતે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરે છે તેમાં નિયમનકારી અંતર છોડી દે છે.
ત્યારબાદ કેન્દ્રએ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨ માં ડૉ. વીકે પોલની આગેવાની હેઠળ એક ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિની રચના કરી, જે કાયદેસર રીતે લાગુ પાડી શકાય તેવી પદ્ધતિ અને વૈશ્વિક પ્રથાઓની જરૂરિયાતની તપાસ કરશે. પેનલે તારણ કાઢ્યું હતું કે ેંઝ્રઁસ્ઁ ને તાત્કાલિક કાયદેસર બનાવવાની જરૂર નથી અને તેના બદલે વધુ પારદર્શિતા, સ્વતંત્ર ચકાસણી, સુધારેલી ફરિયાદ દેખરેખ અને જાહેરાત પદ્ધતિઓ દ્વારા સ્વૈચ્છિક માળખાને મજબૂત બનાવવાની ભલામણ કરી હતી.
આ ભલામણો ેંઝ્રઁસ્ઁ, ૨૦૨૪ તરફ દોરી ગઈ, જેમાં ભેટો, બ્રાન્ડ રીમાઇન્ડર્સ, ફિઝિશિયન નમૂનાઓ અને સતત તબીબી શિક્ષણને નિયંત્રિત કરતી કડક જાેગવાઈઓ ઉપરાંત ફાર્મા માર્કેટિંગ પ્રેક્ટિસ, ઝ્રઈર્ં સ્વ-ઘોષણા અને ખર્ચના ખુલાસાઓ માટે એક એથિક્સ કમિટી રજૂ કરવામાં આવી. તેમાં ફરિયાદ સમયરેખા, ઓડિટ અને રેફરલ મિકેનિઝમ્સ અને ફાર્મા માર્કેટિંગ પ્રેક્ટિસ માટે એક સર્વોચ્ચ સમિતિ (છઝ્રઁસ્ઁ) પણ પ્રદાન કરવામાં આવી હતી.
કેન્દ્રએ સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે છઝ્રઁસ્ઁ ને અત્યાર સુધીમાં ત્રણ ફરિયાદો મળી છે, જેમાં એક ફરિયાદમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે એક ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીએ લગભગ ૩૦ ડોકટરોને અતિશય પ્રવાસો આપ્યા છે. ેંઝ્રઁસ્ઁ ના ઉલ્લંઘન બદલ કંપનીને ઠપકો આપવામાં આવ્યો હતો અને ડોકટરોની યાદી યોગ્ય કાર્યવાહી માટે રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગને મોકલવામાં આવી હતી.
પરંતુ સરકારે એ પણ સ્વીકાર્યું કે હાલના માળખામાં મુખ્યત્વે ડોક્ટરોને સંચાલિત કરતા વૈધાનિક અને વ્યાવસાયિક નિયમો દ્વારા તબીબી પ્રેક્ટિશનરોના વર્તનને સંબોધવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓને નિયમન કરવા માટે અલગથી વિચારણાની જરૂર હતી.
તેથી, નવીનતમ દિશા, કેન્દ્ર પર સીધી જવાબદારી મૂકે છે કે તેઓ હાલના સ્વૈચ્છિક માળખાથી આગળ વધે અને સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ એક નક્કર ભલામણ રજૂ કરે કે શું વૈધાનિક શાસન જરૂરી છે અને જાે એમ હોય તો, તેનું સ્વરૂપ શું હોવું જાેઈએ. આ મામલો ૨૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ ના રોજ પાલન અહેવાલ માટે બેન્ચ સમક્ષ પાછો ફરશે.