સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનર અધિનિયમ, ૨૦૨૩ ની કલમ ૧૬ ની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી અરજી પર કેન્દ્ર અને ભારતના ચૂંટણી પંચ (ECI) ને નોટિસ જારી કરી છે, જે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરોને તેમની સત્તાવાર ફરજાે નિભાવતી વખતે કરવામાં આવેલા કૃત્યો માટે નાગરિક અને ફોજદારી કાર્યવાહીથી આજીવન મુક્તિ આપે છે.
આ અરજી જાેગવાઈની કાયદેસરતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવે છે, જે સત્તાવાર કાર્યોના ઉપયોગ દરમિયાન કરવામાં આવતી કાર્યવાહી માટે કાનૂની કાર્યવાહી સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે. સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા કેન્દ્ર અને ઈઝ્રૈં ને નોટિસ આ જાેગવાઈની બંધારણીય માન્યતા અને દેશના ટોચના ચૂંટણી અધિકારીઓની જવાબદારી માટે તેના પરિણામોની ન્યાયિક ચકાસણીની શરૂઆત દર્શાવે છે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત અને ન્યાયાધીશ જાેયમલ્યા બાગચી અને વી મોહનાની બનેલી બેન્ચે કાયદાની કલમ ૧૬ ની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી અરજી પર કેન્દ્ર અને ભારતના ચૂંટણી પંચ પાસેથી જવાબો માંગ્યા છે.
સંસદે ગયા વર્ષે કાયદો ઘડ્યો હતો, જેમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (ઝ્રઈઝ્ર) અને ચૂંટણી કમિશનરોને તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન કરવામાં આવેલા કાર્યો અથવા ર્નિણયો માટે કાનૂની કાર્યવાહી અથવા કાર્યવાહીથી મુક્તિ આપવામાં આવી હતી.
અરજી શું પડકારે છે?
અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (ઝ્રઈઝ્ર) અને ચૂંટણી કમિશનરોને આપવામાં આવેલી સંપૂર્ણ મુક્તિ નાગરિકોને તેમની સામે ઉપલબ્ધ નાગરિક અને ફોજદારી ઉપાયોથી વંચિત રાખે છે. તે વધુમાં દલીલ કરે છે કે ચૂંટણી કમિશનની સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવાથી તેના સભ્યોને કાનૂની જવાબદારીથી વ્યાપક રક્ષણ આપવાનું વાજબી ઠેરવી શકાય નહીં. અરજદારે ૨૦૨૩ કાયદાની કલમ ૧૬ ગેરબંધારણીય હોવાનું જાહેર કરવાની માંગ કરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂંટણી કમિશનના મતદાર યાદીઓના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (જીૈંઇ) ને પડકારતી અરજીઓના એક અલગ સેટની સુનાવણી કરતી વખતે નોટિસ જારી કરી હતી.
સુનાવણી દરમિયાન, બેન્ચે જીૈંઇ કવાયત પર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, પ્રશ્ન કર્યો હતો કે શું તેનો હેતુ મતદારોને હેરાન કરવાનો અથવા ડરાવવાનો હતો. તેણે એ પણ જાણવા માંગ્યું હતું કે જ્યારે કોઈ ચૂંટણી નજીક ન હતી ત્યારે દિલ્હીમાં સુધારો કેમ તાત્કાલિક હાથ ધરવામાં આવી રહ્યો હતો.
કોર્ટે કહ્યું કે ચૂંટણી પંચે કઠોર સમયમર્યાદાનો આગ્રહ રાખવાનું ટાળવું જાેઈએ અને ખાતરી કરવી જાેઈએ કે મતદારોને નિર્ધારિત તારીખ પછી પણ ગણતરી ફોર્મ સબમિટ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે. તેમાં એવો પણ પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો કે જે વ્યક્તિઓ પહેલાથી જ મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા છે, પરંતુ જેમના નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી ગુમ છે, તેમને નવેસરથી ફોર્મ ૬ સબમિટ કરવાનું કેમ કહેવામાં આવી રહ્યું છે.
ચૂંટણી પંચે કોર્ટને જાણ કરી હતી કે તે દિલ્હીમાં સમયમર્યાદા લંબાવવા અને ગણતરી ફોર્મ મોડા સબમિટ કરવાની મંજૂરી આપવા પર વિચાર કરશે. જીૈંઇ મામલે આગામી સુનાવણી ૧૯ નવેમ્બરના રોજ નક્કી કરવામાં આવી છે.
બેન્ચે વધુમાં સ્પષ્ટતા કરી હતી કે જીૈંઇ કવાયત દરમિયાન મતદારનું નામ કાઢી નાખવાથી અથવા સમયમર્યાદા સમાપ્ત થવાથી તેમના મતદાર યાદીમાં સમાવેશ કાયમી ધોરણે અવરોધાતો નથી. નાગરિકો નામાંકન દાખલ કરવાની છેલ્લી તારીખ સુધી તેમના નામમાં સુધારો અથવા સમાવેશની માંગ કરી શકે છે.