જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી ના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી ઉમર ખાલિદના ૨૦૨૦ ના દિલ્હી રમખાણોના કાવતરાના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ૫ જાન્યુઆરીના જામીન નકારવાના ર્નિણયને ફરીથી ખોલવાના પ્રયાસને કાનૂની ફટકો પડ્યો છે, કોર્ટે તેમની સમીક્ષા અરજી ફગાવી દીધી છે અને ખુલ્લી અદાલતમાં સુનાવણી માટેની તેમની વિનંતી પણ નકારી કાઢી છે.
“સમીક્ષા અરજીમાં મૌખિક સુનાવણી માટે પ્રાર્થના ફગાવી દેવામાં આવી છે… સમીક્ષા અરજી અને જાેડાયેલા દસ્તાવેજાેનો અભ્યાસ કર્યા પછી, અમને ૦૫.૦૧.૨૦૨૬ ના ચુકાદાની સમીક્ષા કરવા માટે કોઈ સારું કારણ અને કારણ મળ્યું નથી. તે મુજબ, સમીક્ષા અરજી ફગાવી દેવામાં આવે છે,” ન્યાયાધીશ અરવિંદ કુમાર અને એન.વી. અંજારિયાની બેન્ચે સોમવારે જારી કરાયેલા ૧૬ એપ્રિલના આદેશમાં જણાવ્યું હતું.
ઉમર ખાલિદ વતી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ કપિલ સિબ્બલે ન્યાયાધીશ કુમાર સમક્ષ આ બાબતનો ઉલ્લેખ કર્યાના થોડા દિવસો પછી, સમીક્ષા અરજીની સુનાવણી ચેમ્બરમાં નહીં પણ ખુલ્લી અદાલતમાં થાય તેવી વિનંતી કરી હતી.
“હું સમીક્ષા અરજીનો ઉલ્લેખ કરવા માંગતો હતો… તે બુધવારે સૂચિબદ્ધ છે. મારી વિનંતી છે… જાે તમે તેને ખુલ્લી અદાલતમાં રાખી શકો,” સિબ્બલે ૧૩ એપ્રિલના રોજ રજૂ કર્યું.
તે સમયે ટૂંકમાં જવાબ આપતા, ન્યાયાધીશ કુમારે કહ્યું હતું: “અમે કાગળની તપાસ કરીશું, અને જાે જરૂર પડશે, તો અમે તેને બોલાવીશું,” જે દર્શાવે છે કે કોર્ટ વિનંતી પર વિચાર કરશે.
ખાતરી કરો કે, સમીક્ષા અરજીઓનો ર્નિણય સામાન્ય રીતે ન્યાયાધીશો દ્વારા ચેમ્બરમાં મૌખિક દલીલો અથવા ખુલ્લી અદાલતની સુનાવણી વિના લેવામાં આવે છે – જે અદાલતે આખરે ખાલિદના કેસમાં અનુસર્યો હતો.
ખાલિદે સુપ્રીમ કોર્ટના ૫ જાન્યુઆરીના ચુકાદાને પડકારતી સમીક્ષા અરજી દાખલ કરી હતી, જેમાં દિલ્હી રમખાણોના કાવતરા કેસમાં ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ (નિવારણ) અધિનિયમ (ેંછઁછ) ની કડક જાેગવાઈઓ હેઠળ તેને જામીન આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો.
તે ચુકાદામાં, ન્યાયાધીશ કુમાર અને અંજારિયાની બેન્ચે ઠરાવ્યું હતું કે રેકોર્ડ પરની સામગ્રીએ ખાલિદ અને સહ-આરોપી શરજીલ ઇમામ સામે પ્રથમ દૃષ્ટિએ કેસ જાહેર કર્યો હતો, જેમાં તેમને કથિત કાવતરામાં “કેન્દ્રીય અને રચનાત્મક ભૂમિકા” ગણાવી હતી. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે તેમની સંડોવણી “આયોજન, ગતિશીલતા અને વ્યૂહાત્મક દિશા” સુધી વિસ્તરેલી હતી, જે તેમને અન્ય આરોપીઓથી અલગ સ્તરે મૂકે છે.
ખાલિદે સુપ્રીમ કોર્ટના ૫ જાન્યુઆરીના ચુકાદાને પડકારતી સમીક્ષા અરજી દાખલ કરી હતી, જેમાં દિલ્હી રમખાણોના કાવતરા કેસમાં ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ (નિવારણ) અધિનિયમ (ેંછઁછ) ની કડક જાેગવાઈઓ હેઠળ તેમને જામીન આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો.
તે ચુકાદામાં, ન્યાયાધીશ કુમાર અને અંજારિયાની બેન્ચે ઠરાવ્યું હતું કે રેકોર્ડ પરની સામગ્રીમાં ખાલિદ અને સહ-આરોપી શરજીલ ઇમામ સામે પ્રથમ દૃષ્ટિએ કેસનો ખુલાસો થયો હતો, જેમાં તેમને કથિત કાવતરામાં “કેન્દ્રીય અને રચનાત્મક ભૂમિકા” ગણાવી હતી. કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે તેમની સંડોવણી “આયોજન, ગતિશીલતા અને વ્યૂહાત્મક દિશા” સુધી વિસ્તરેલી હતી, જે તેમને અન્ય આરોપીઓથી અલગ સ્તરે મૂકે છે.
જામીન માટેની અરજીને નકારી કાઢતા, સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે ેંછઁછ દ્વારા સંચાલિત કેસોમાં ફક્ત લાંબા સમય સુધી કેદ રાખવાથી મુક્તિને વાજબી ઠેરવી શકાય નહીં, જ્યાં અદાલતોએ પહેલા આરોપોની ગંભીરતા અને જામીન માટે કાનૂની મર્યાદા ઓળંગી ગઈ છે કે નહીં તેનું મૂલ્યાંકન કરવું જાેઈએ.
“રાજ્યની સાર્વભૌમત્વ, અખંડિતતા અથવા સુરક્ષાને અસર કરતી કાર્યવાહીમાં, વિલંબ ટ્રમ્પ કાર્ડ તરીકે કામ કરી શકે નહીં,” ચુકાદામાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, આરોપીઓની ભૂમિકાના કેસ-વિશિષ્ટ મૂલ્યાંકનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
ઉમર ખાલિદની જેલવાસ ચાલુ છે
ખાલિદ ૧૩ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૦ થી કસ્ટડીમાં છે, જ્યારે ઇમામ ૨૮ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૦ થી જેલમાં છે. આ કેસમાં તમામ આરોપીઓ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦ માં ઉત્તરપૂર્વ દિલ્હીમાં સાંપ્રદાયિક હિંસામાં પરિણમેલા સંકલિત કાવતરાનો ભાગ હોવાના આરોપમાં કાર્યવાહીનો સામનો કરી રહ્યા છે, જેમાં ૫૩ લોકો માર્યા ગયા હતા અને સેંકડો ઘાયલ થયા હતા.
ખાલિદ અને ઇમામને જામીન આપવાનો ઇનકાર કરતી વખતે, કોર્ટે પાંચ સહ-આરોપીઓ – ગુલ્ફિશા ફાતિમા, મીરાન હૈદર, શિફા-ઉર-રહેમાન, મોહમ્મદ સલીમ ખાન અને શાદાબ અહેમદને રાહત આપી હતી, અને કહ્યું હતું કે તેમની સામેના આરોપો “સહાયક અથવા સહાયક સ્વભાવના” હતા.
બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે ફોજદારી કાયદો ફક્ત એટલા માટે સમાન પરિણામોનો આદેશ આપતો નથી કારણ કે આરોપો એક જ તથ્યોના સમૂહમાંથી ઉદ્ભવે છે, અને ખાલિદ અને ઇમામ “ગુણાત્મક રીતે અલગ પાયા પર” ઉભા હતા.
૫ જાન્યુઆરીના આદેશમાં ખાલિદ અને ઇમામ પર પણ પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો હતો, જેમાં તેમને સુરક્ષિત સાક્ષીઓની તપાસ પછી અથવા એક વર્ષ પૂર્ણ થયા પછી, જે પણ વહેલું હોય તે પછી જ તેમની જામીન અરજીઓ રિન્યૂ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
જામીન અરજીઓ દિલ્હી હાઇકોર્ટના સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ના આદેશથી ઉભી થઈ હતી, જેમાં નવ આરોપીઓને જામીન આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો અને ખાલિદ અને ઇમામને હિંસાના “બૌદ્ધિક આર્કિટેક્ટ” તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા હતા. રમખાણો દરમિયાન ખાલિદ શારીરિક રીતે દિલ્હીમાં હાજર ન હતા, જ્યારે હિંસા ફાટી નીકળી ત્યારે ઇમામ પહેલેથી જ કસ્ટડીમાં હતા. આરોપીઓએ ટોચની અદાલત સમક્ષ દલીલ કરી હતી કે તેઓ વિરોધ કરવાના તેમના બંધારણીય અધિકારનો ઉપયોગ કરી રહ્યા હતા અને હિંસા ભડકાવવામાં તેમની કોઈ ભૂમિકા નહોતી. તેમણે વધુમાં દલીલ કરી હતી કે તેમની લાંબી કેદ ટ્રાયલ વિના સજા સમાન છે, જેમાં અનેક પૂરક ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી છે અને ડઝનેક સાક્ષીઓની તપાસ બાકી છે.
જાેકે, સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે ેંછઁછ હેઠળના કેસોમાં, લાંબા સમય સુધી કેદમાં રહેવું એ કાયદાકીય બારને રદ કરી શકતું નથી જ્યાં કોર્ટને ખાતરી હોય કે પ્રથમ દ્રષ્ટિએ આરોપી સામે કેસ છે.
તેમજ એ દલીલને પણ ફગાવી દેવાઈ હતી કે, ખાલિદ અને ઇમામ ફક્ત ફરિયાદ પક્ષની જડતાને કારણે કસ્ટડીમાં રહ્યા હતા, નોંધ્યું હતું કે દિલ્હી હાઈકોર્ટના તારણો સહિતનો રેકોર્ડ ેંછઁછ ની કલમ ૪૩(ડ્ઢ)(૫) હેઠળના કાયદાકીય પ્રતિબંધને રદ કરવા માટે પૂરતા “નિષ્ક્રિય ટ્રાયલ” અથવા “અયોગ્ય વિલંબ” ના વ્યાપક ચિત્રણને સમર્થન આપતો નથી.