બુધવારે રાજ્યસભાએ રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન નિવારણ (સુધારા) બિલ, ૨૦૨૬ પસાર કર્યું, કારણ કે વિપક્ષે વોકઆઉટ કર્યું. રાષ્ટ્રગીતના અપમાન અથવા અવરોધને ફોજદારી ગુનો બનાવવા માટે પ્રસ્તાવિત આ બિલ હવે લોકસભામાં વિચારણા માટે મોકલવામાં આવશે.
જાે લોકસભામાં પસાર થઈ જાય, તો આ બિલને કાયદા તરીકે અમલમાં મૂકતા પહેલા રાષ્ટ્રપતિ પાસે મંજૂરી માટે મોકલવામાં આવશે.
રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન નિવારણ (સુધારા) બિલ, ૨૦૨૬, જેને સામાન્ય રીતે ‘વંદે માતરમ‘ બિલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે રાષ્ટ્રગીતને વૈધાનિક રક્ષણ આપશે. અગાઉ, આ બિલ ફક્ત ત્રિરંગો, બંધારણ અને રાષ્ટ્રગીતને લાગુ પડતું હતું.
વંદે માતરમ બિલ –
ગૃહ રાજ્યમંત્રી નિત્યાનંદ રાય દ્વારા ૨૪ જુલાઈના રોજ રાજ્યસભામાં આ બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
૨૦૨૬ ના ચોમાસા સત્ર પહેલા, સરકારે ૨૦૨૫ માં સંસદના શિયાળુ સત્ર દરમિયાન વંદે માતરમની ૧૫૦મી વર્ષગાંઠ પર એક ખાસ ચર્ચા પણ કરી હતી.
સરકાર મુજબ, ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવનાર રાષ્ટ્રગીતની ગરિમાનું રક્ષણ કરવા માટે આ કાયદો જરૂરી છે.
બિલની જાેગવાઈઓના આધારે, વંદે માતરમના ગાનમાં અવરોધ અથવા અપમાન કરવા બદલ ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલ, દંડ અથવા બંને સજા થશે.
બિલમાં રાષ્ટ્રગીતના તમામ છ શ્લોક ગાવાનું પણ કહેવામાં આવ્યું છે. ગૃહ મંત્રાલયે રાજ્યોને સત્તાવાર કાર્યક્રમોમાં, ખાસ કરીને જ્યાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવામાં આવે છે ત્યાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવા અથવા ગાવા માટે ફરજિયાત કર્યા પછી પણ આ આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. “જ્યારે રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રગીત ગવાય છે અથવા વગાડવામાં આવે છે, ત્યારે રાષ્ટ્રગીત પહેલા ગવાય છે અથવા વગાડવામાં આવશે,” આદેશમાં કહેવામાં આવ્યું છે, જેમાં ઉમેર્યું હતું કે તે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ઉભા રહીને ગાવું આવશ્યક છે.
વિરોધ કેમ છે?
ગૃહ મંત્રાલયના ૨૦૨૫ માં વંદે માતરમ અંગેના નિર્દેશ બાદ, ઘણા વિપક્ષી નેતાઓ અને રાજ્યોએ બિલની ટીકા કરી છે. સત્તાવાર કાર્યક્રમો માટે રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં વંદે માતરમ વગાડવાને ફરજિયાત બનાવવાથી પણ વિવાદ થયો હતો, કારણ કે ઘણા રાજ્યોએ દાવો કર્યો હતો કે ફરજિયાત આદેશ પ્રાદેશિક ગૌરવ, રાજ્ય સ્વાયત્તતા અને ધર્મનિરપેક્ષ સિદ્ધાંતોને જાેખમમાં મૂકે છે.
સંસદના ચોમાસા સત્ર દરમિયાન ઘણા વિપક્ષી નેતાઓએ બિલની ટીકા ચાલુ રાખી હતી, અને કહ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય ગીતનો સમાવેશ કરવાનો સુધારો ભારતીય બંધારણ દ્વારા બાંયધરીકૃત મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
ઉપલા ગૃહમાં બિલ રજૂ થાય તે પહેલાં, ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સવાદી) (સીપીઆઈ(એમ) રાજ્યસભાના સભ્ય જાેન બ્રિટાસે પુનર્વિચારણાની માંગ કરી હતી, કારણ કે આ સુધારો બંધારણની કલમ ૧૯, ૨૧ અને ૨૫ સંબંધિત મુદ્દાઓ ઉભા કરે છે, જે વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરે છે.