મહારાષ્ટ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ રંજના દેસાઈના નેતૃત્વમાં સાત સભ્યોની સમિતિની રચના કરીને રાજ્યમાં સમાન નાગરિક સંહિતા (ેંઝ્રઝ્ર) લાગુ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે. મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે ગુરુવારે વિધાનસભામાં આ ર્નિણયની જાહેરાત કરતા કહ્યું હતું કે, પેનલને પ્રસ્તાવિત કાયદા માટે ડ્રાફ્ટ ફ્રેમવર્ક તૈયાર કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે. સમિતિને તેનો અહેવાલ રજૂ કરવા માટે છ મહિનાનો સમય આપવામાં આવ્યો છે. તેની ભલામણોના આધારે, રાજ્ય સરકાર નાગપુરમાં મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાના શિયાળુ સત્ર દરમિયાન ેંઝ્રઝ્ર બિલ રજૂ કરવાની યોજના ધરાવે છે.
સમિતિના સભ્યો કોણ છે?
જસ્ટિસ રંજના દેસાઈ ઉપરાંત, સમિતિમાં હાઇકોર્ટના ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશો આરસી ચવ્હાણ અને એસજી મેહરે, મહારાષ્ટ્રના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય સચિવ ડીકે જૈન, ભૂતપૂર્વ એડવોકેટ જનરલ વીરેન્દ્ર સરાફ, બંધારણીય નિષ્ણાત રમેશ પતંગે અને શિક્ષણશાસ્ત્રી સુવર્ણા રાવલનો સમાવેશ થાય છે. પેનલની જાહેરાત કરતા ફડણવીસે કહ્યું કે સમિતિ મહારાષ્ટ્રમાં સમાન નાગરિક સંહિતા લાગુ કરવા માટે એક વ્યાપક માળખું તૈયાર કરશે. “અમે નાગપુરમાં રાજ્ય વિધાનસભાના શિયાળુ સત્રમાં કાયદો રજૂ કરવાના પ્રયાસો કરીશું,” તેમણે કહ્યું.
સરકારે બંધારણીય નિર્દેશનો ઉલ્લેખ કર્યો
આ પગલા પાછળના તર્કને સમજાવતા, મુખ્યમંત્રીએ બંધારણમાં સમાવિષ્ટ રાજ્ય નીતિના નિર્દેશક સિદ્ધાંતોનો ઉલ્લેખ કર્યો. “તે મુજબ, સમાન નાગરિક સંહિતા લાગુ કરવા માટે માળખું તૈયાર કરવા માટે ન્યાયાધીશ (નિવૃત્ત) રંજના દેસાઈના અધ્યક્ષપદ હેઠળ સાત સભ્યોની સમિતિની રચના કરવામાં આવી છે,” તેમણે કહ્યું. સરકાર માને છે કે સમિતિની ભલામણો મહારાષ્ટ્રની કાનૂની અને વહીવટી જરૂરિયાતોને અનુરૂપ કાયદાના મુસદ્દા માટે પાયો પૂરો પાડશે.
યુસીસી ચર્ચાએ ગતિ પકડી છે
આ જાહેરાત એવા સમયે કરવામાં આવી છે જ્યારે સમાન નાગરિક સંહિતા પર ચર્ચાએ સમગ્ર દેશમાં વેગ પકડ્યો છે. ઉત્તરાખંડ સ્વતંત્રતા પછી સમાન નાગરિક સંહિતા લાગુ કરનાર પ્રથમ રાજ્ય બન્યું છે, જે તેને સમાન કાયદાની શોધખોળ કરતા અન્ય રાજ્યો માટે મુખ્ય સંદર્ભ બિંદુ બનાવે છે. મહારાષ્ટ્ર પોતાનો ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરતી વખતે ઉત્તરાખંડના અનુભવનો અભ્યાસ કરે તેવી અપેક્ષા છે.
ગુજરાત અને આસામ સહિત અન્ય ઘણા રાજ્યોએ પણ વ્યક્તિગત કાયદાઓ સંબંધિત સુધારાઓને ટેકો વ્યક્ત કર્યો છે. દરમિયાન, મધ્યપ્રદેશ અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા રાજ્યોમાં સમાન કાયદો રજૂ કરવા અંગે ચર્ચાઓ થઈ છે.
સમાન નાગરિક સંહિતા શું છે?
બંધારણમાં રાજ્ય નીતિના નિર્દેશક સિદ્ધાંતો હેઠળ સમાન નાગરિક સંહિતાની કલ્પના કરવામાં આવી છે. તે ધર્મને ધ્યાનમાં લીધા વિના, બધા નાગરિકો માટે લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો, દત્તક અને ઉત્તરાધિકાર જેવા મુદ્દાઓને નિયંત્રિત કરતા નાગરિક કાયદાઓનો એક સામાન્ય સમૂહ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. હાલમાં, વિવિધ ધાર્મિક સમુદાયો દ્વારા અનુસરવામાં આવતા વિવિધ વ્યક્તિગત કાયદાઓમાં નાગરિક બાબતોને લગતી જાેગવાઈઓ અલગ અલગ હોય છે. ેંઝ્રઝ્રનો ઉદ્દેશ્ય એક સામાન્ય કાનૂની માળખા દ્વારા આ ક્ષેત્રોમાં વધુ એકરૂપતા લાવવાનો છે.
આગળ શું થશે?
જસ્ટિસ રંજના દેસાઈની આગેવાની હેઠળની સમિતિ હવે પરામર્શ શરૂ કરશે અને પ્રસ્તાવિત કાયદા માટે ડ્રાફ્ટ ફ્રેમવર્ક તૈયાર કરશે. પેનલનો અહેવાલ પ્રાપ્ત થયા પછી, મહારાષ્ટ્ર સરકાર રાજ્ય વિધાનસભામાં રજૂ કરવા માટે પ્રસ્તાવિત કાયદાને અંતિમ સ્વરૂપ આપતા પહેલા તેની ભલામણોની તપાસ કરે તેવી અપેક્ષા છે.